Շիզոֆրենիա. ո՞վ էր տեսել քանդեն Հոկտեմբերի 27-ի տաբուն
ԷՍՍԵ | Վահան Իշխանյան | Դեկտեմբերի 1, 2009 18:59
Ցմահ ազատազրկվածների խցում, «Անկախի» խմբագիր Վահան Իշխանյան, հոկտեմբերի 27-ի գործով նստած Դերենիկ Բեջանյան, Մալաթիայի նախկին թաղապետ Վահան Զատիկյանի որդուն` Սեդրակ Զատիկյանին սպանելու համար դատապարտված Արսեն Առուշանյան, հոկտեմբերի 27-ի գործով նստած Էդուարդ Գրիգորյան, Դրոյի գործով նստած Արսեն Արծրունի
Թիֆլիսում ասի մտնեմ տեսնեմ ինչ կա Հայաստանում, բացում եմ Ա1+-ի սայթը ու` այ քեզ բան, «Այլադնակություն» վերնագրի տակ լուսանկար` ցմահ ազատազրկվածներ Արսեն Արծրունին, Էդիկ Գրիգորյանը, Դերենիկ Բեջանյանը ու «Ազատամտություն» օրաթերթի խմբագիր Արտյոմ Խաչատրյանը բանտի խցում: «Այ քեզ բանը» լուսանկարին չի վերաբերվում, այլ մեկնաբանությանը, հանրապետական Գալուստ Սահկայանի մեկնաբանությանը`«Կարող եմ ամենավատ խոսքերով ասել, բայց մի քիչ մեղմ ասած` այլանդակություն է, եւ պետական անվտանգության խնդիր է առաջացնում»: Թե պետական անվտանգության ի՞նչ խնդիր է առաջացնում, խոսք չկա: Փորձեմ ես պարզել:
«Այ քեզ բան» եմ ասում, որովհետև ես էլ երկու ամիս առաջ նույն խցում էի, նույն սեղանի շուրջ ու ունեմ լուսնակրաներ նույն մարդկանց հետ, որոնք պատրաստվում էի հրապարակել նյութիս հետ: Դեռ չեմ գրել, հա հետաձգվում էր, հիմա առիթը եկավ, որ իմ լուսանկարն էլ հրապարակեմ: Ուրեմն ես էլ պետական անվտանգության խնդիր եմ առաջացրել:
Ա1+-ի լուսնկարը վերցված է «Հայական ժամանակի» նոյեմբերի 26-ի համարից, ուր լուսնկարի տակը մակագրված է.
«Նկարի ձախ կողմում «Հոկտեմբերի 27-ի» գործով ցմահ ազատազրկման դատապարտված Դերենիկ Բեջանյանն է: Նրանից աջ` առաջին պլանում «Դրոյի» գործով ցմահ ազատազրկման դատապարտված Արսեն Արծրունին է: Վերջինիս կողքին` 2008-ի փետրվարին ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի տան դիմաց բողոքի ցույցեր կազմակերպող Արտյոմ Խաչատրյանն է, ով հանրությանը հայտնի է «Շիզոլինի» մականվամբ: Նկարի աջ կողմում` հետին պլանում նստածը «Հոկտեմբերի 27-ի» գործով ցմահ ազատազրկման դատապարտված Էդիկ Գրիգորյանն է: Նկարի կենտրոնական մասում` հետին պլանում նստած ճաղատ գլխով մարդու ինքնությունն անհայտ է, քանի որ դեմքը հստակ չի երեւում: Բերված նկարը, ամենայն հավանականությամբ, արվել է «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ի ցմահ դատապարտյալների խցում: Նկարը մոտ 2 ամիս առաջ է տեղադրվել ինտերնետում: ՀՀ օրենսդրությունը խմբակային տեսակցություն չի նախատեսում, այն էլ` դատապարտյալների խցում: Բացի այդ, հետաքրքիր կլիներ իմանալ, թե ով է ապահովում Հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործների բարեկեցությունը»(«Հայկական ժամանակը» սուտ է գրել, թե լուսնկարը ինտերնետից է վերցված, այն ինչ-որ ձևով նրա ձեռքն է ընկել):
Ու հիմա կարդում եմ էս մակագրությունը ու էլի մտածում` թե ինչ փորձանք կգար գլխներիս, որ Նիկոլ Փաշինյանն ու Տեր-Պետրոսյանը գային իշխանության, որ ոնց օրենսդրությունը կդարձնեին էնպիսին, որ լրագրողները բանտախցեր մուտք չունենային, որ ընդհանրապես կալանավորների հետ հանդիպումներ չլինեին ու կալանավորները մնային ձայնազուրկ ու հետևաբար իրավազուրկ, ինչպես Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ էր:
Իրավապաշտպանության ու լրագրության մեջ մի էթիկայի կանոն կա` մի վնասիր, կալանավորին վնաս մի հասցրու, բայց դա Հայաստանի համար չի առավել ևս «Հայկական ժամանակի», որ մի սպառնալիք է կախում հասարակության գլխին` թե « հետաքրքիր կլինի իմանալ ով է ապահովում Հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործների բարեկեցությունը» այսինքն ով է իրեն թույլ տվել օգնել ցմահ խցում մեկուսացած, ամեն ինչից զրկված մարդկանց, գտնել այդ «անամոթին», գամել անարգանքի սյունին: Եվ էս ֆաշիզմը, եթե գար իշխանության ինչպիսի՜ ջերմեռանդությամբ պիտի որսար ու լցներ բանտերը բոլոր նրանց աջակիցներին ու հարազատներին ում ոճրագործ կհամարեր:
Լրագրողները լռում, են, ամեն պատեհ-անպատեհ առիթով լրագրողական համերաշխություն ցուցաբերող, ամեն անգամ հայտարարությունների տակ ստորագրող լրագրողական կազմակերպությունները կլռեն, որ իշխանության հավակնող ուժը դատապարտում է լրագրողի ազատ մուտքը բանտեր ու մեղադրում թե օրենք է խախտվել(իրականում ինչպես հաճախ, այս դեպքում էլ «Հայկական ժամանակը» մի քանի տողի մեջ երկրորդ սուտն է գրում, իրականում օրենսդրությունը թույլ է տալիս լրագրողին այցելել բանտախուց, այս մասին տես Ազատամտությունում): Ես էլ եմ խմբակային, երկու հոգով այցելել բանտախուց` լուսանկարիչ Իննա Մխիթարյանի հետ և դա արվել է օրենքի բոլոր կանոններով գրավոր նամակ եմ ուղարկել քրեակատարողական հիմնարկ և ստացել գրավոր թույլտվություն: Հակառակը` եթե թույլ չտաային այցելել բանտախուց այդ դեպքում օրենքը կխախտվեր:
Լրագրողական համերաշխությունը, լրագրողների իրավունքի պաշտպանները կլռեն, իսկ Ա1+-ն ու «Հայկական ժամանակը» ու մյուս ընդդիմադիր թերթերը կամ ավելի ճիշտ մյուս լևոնական թերթերը կխառնվեն իրար: Ինչո՞ւ:
Ճաքեր է տալիս հոկետմաբերի 27-ի տաբուն, մի տաբու, որն արգելում է ահաբեկիչների վերաբերյալ չեզոք կարծիք, նրանց ձայն տալը, նրանց նկատմամբ մարդկային վերաբերմունք ունենալ ու հարց բարձրացնելը` թե ինչպե՞ս է այս երկրում հանդուրժվել , որ այդ կալանավորներին ամենահավոր խոշտանգումների ենթարկեն: Մի տաբու, որն սրբորեն պահում են և իշխանությունների և ընդդիմադիր զլմ-ները և հակառակորդներ Գալուստ Սահակյանը ու Նիկոլ Փաշինյանը:
Ու հենց էս տաբուի գոյությունն է, որ հոկտեմբերի 27-ի գործով կալանավորներին դարձնում է ամենաիսկական քաղաքական բանտարկյալներ: Քաղաքական, քանի որ քաղաքական հաշվարկները արգելում են նրանց մասին ճշմարտությունը ասել, հայտարարել, թե նրանք էլ են մարդ ու նրանց նկատմամբ բազմաթիվ օրենքներ են խախտվել, որ նրանց ամենավերջին խոշտանգումներին են ենթարկել ու որևէ մեկը, որևէ հասարակական գործիչ չի փորձել հայտարարել որ խախտվել են մարդու իրավունքները:
էս տաբուն քանդեց հենց Արտյոմ Խաչատրյանը, սկսեց «Ազատամտությունում» հրատարակել Էդիկ Գրիգորյանի տեքստերը, որոնք հոկտեմբերի 27-ի պատճառների այլ տարբերակ են ներկայացնում` տարբեր և իշխանության և ընդդիմության տարբերակից: Այսպես.
երբևէ նրանք ազատություն կստանա՞ն
«Կազմակերպիչների մասին աղմուկի միակ փաստարկն այն է, թե ու՞մ էր ձեռնտու: Գաղտնիք չէ, որ նկատի ունեն Ռ.Քոչարյանին և Ս.Սարգսյանին: Եթե ես հիմա ցուցակ գրեմ, թե ում էր ձեռնտու, կստացվի մարդահամար: Այդ պատճառով ես դա չեմ անում: Իսկ գուցե այդ աղմուկը պետք էր, որպեսզի դրա հետևում թաքցնեն շատ ավելի կարևոր բաներ: Օրինակ, «Հոկտեմբերի 27-ի» իրական դրդապատճառները: Թե չէ գրել են. «համաձայն չլինելով վարած քաղաքականության հետ…», «բացասաբար տրամադրված լինելով…» համաձայնեք, որ էնքան էլ համոզիչ չէ, եթե չասեմ` սուտ է»:
Եվ նաև թե ինչպես են իրենց խոշտանգել որ իրենցից ցուցմունք կորզեն նախագահ Քոչարյանի դեմ.
«Իսկ այ, դո՜ւ, Ջհանգիրյան, բախտավոր աստղի տակ ես ծնվել: Նախագահները, հատկապես վերջին երկուսը, քո նկատմամբ քնքուշ, քրիստոնեական սիրով են լցված: Ռ.Քոչարյանի օրոք «Հոկտեմբերի 27-ի» նախաքննությունը, պաշտոնական դիրքդ չարաշահելով, վերածեցիր պետության դեմ դավադրության: Քո հրամանով մեզ տանջանքների էին ենթարկում, որպեսզի Ռ.Քոչարյանի և Ս.Սարգսյանի դեմ կեղծ ցուցմունքներ տայինք: Ամենաստոր քայլին էլ գնացիր, երբ փորձեցիք երեխայիս առևանգել, որպեսզի հանձնվեմ»:
Հենց այս խցում Էդիկը նաև ինձ էր պատմում, թե ինչպես էին ձմեռվա ցրտին լուսամուտները բաց ցուրտ –10-20 աստիճան խցում վրան սառը ջուր լցնում ու առավոտ գալիս, որ ստանան իրենց ուզած պատասխանը` թե Քոչարյանն է պատվիրել ահաբեկչությունը: Ու Գագիկ Ջհանգիրյանի ներդրած բոլոր ջանքերին հակառակ, բոլոր խոշտանգումներին դիմանալով նա մնում է անկոտրում ու չի ասում էն ինչ իրենից պահանջում էին(Փակագծերում նաև ասեմ, որ իր և իր հետ կալանավորվածների նկատմամբ ահավոր խոշտանգումների մասին պատմեց նաև Դրոյի գործով ցմահ դատապարտված Արսեն Արծրունին. պատմեց, որ տղաներից մեկին Ազգային անվտանգության պետ Դավիթ Շահնազարյանը անձամբ է ծեծել տվել դուբինկով գլխին ու այնպես է ծեծել, որ տղան հոգեկան խանգարում է ստացել, իսկ նույն գործով մեկ այլ կալանավորի` Արտավազդ Մանուկյանին տանջել են հիվանդ վիճակում թութքի պրիստուպի ժամանական անօգնական թողնելով այնքան մինչև արյունահոսությունից մահանում է: Այս ամենը եղել է 94-95 թվերին):
Հիմա քաղքական վերնախավը խառնվել է իրար` չէ՞ որ 27-ի կալանավորները օրենքից դուրս են, նրանց նկատմամբ մարդկային վերաբերմունքը, կամ թեկուզ չեզոք խոսքը կհարավածի քաղաքական համակարգին` այն համակարգին որի պետական իշխանությունը Վազգեն Սարգսյանի արձաններն է շարում ցրելու համար մեղադրանքները, թե կազմակերպել է հոկտեմբերի 27-ը, իսկ նրա հակառակորդ մասը` Կոնգրես, ՀՀՇ, սրբացնելով Վազգեն Սարգսյանին դարձնում է գործիք, որ մեղադրեն Ռոբերտ Քոչարյանին ու Սերժ Սարգսյանին, թե նրանք են սարքել հոկտեբերի 27-ը:
Ու նաև` Վազգեն Սարգսյանը Հայաստանի քաղաքական համակարգի սիմվոլն է դարձել, հակամարտող բոլոր ուժերը կմեղադրեն միմյանց ամեն ինչում, բայց միասին պաշտելով այն մարդուն ով պրակտիկորեն սկիզբ դրեց ընտրակեղծիքներին, կմատնեն իրենց, որ հավատարիմ են համակրգին: Վազգեն Սարգյանը այն հարմար հանգուցյալն է, որին աստվածացնելով քաղաքական ուժերից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է նրան որպես իր կողմնակից, քանի որ նա այլևս չի կարող ասել թե ում կողմից է, ինչպես Աստված չի կարող ասել, թե որ եկեղեցին է իրեն ճիշտ մեկնաբանում: Եվ արդեն սա մի հղկված իրավիճակ է, որի պայմաններում երկու կողմերն էլ հարմարավետության մեջ են:
Հարմարավետությունը սկսում է խարխլվել, երբ սկսում է խոսել «համրացվածը»` հոկտեմբերի 27-ի գործով Էդիկ Գրիգորյանը ձայն է ստանում: Հնչում է երրորդ կարծիքը, թե հոկտեբերի 27-ը գաղափարական գործողություն է եղել. Իսկ ի՞նչ գաղափար, տեռորիստական ա՞կտ ուղղված հենց էն համակարգի դեմ, որի անբաժան մասերն են ընդդիմութունն ու իշխանությունը:
«Երևան ժամանակն» էլ անմիջապես միացավ ընդդիմադիր եղբայրներին ու միանգամից արեց էն տեռորը որից վախենալով ոչ ոք չի փորձում հոկտեմբերի 27-ի մասին այլ տեսակետ ասել հայտարարելով «Ահա՛ խնդրեմ կապը` «Հոկտեմբերի 27-ի» ու կազմակերպիչների»: Այսինքն հանկարծ տաբուին չդիպչեք, հանկարծ մարդկային վերաբերմունք չցուցաբերեք այդ ահաբեկիչների նկատմամբ, թե չէ միանգամից ձեզ կկապենք հակտեմբերի 27-ի հետ: Ու թղթակիցները վազում են հոկտեմբերի 27-ի զոհերի հարազտաների դռները, որ նրանց վրդովմունքը հրապարակեն:
բանտախցում
Տաբուն կոտրվում է ու հարցերը շարվում են իրար հետևից ու յուրաքանչյուր ահաբեկչի դրդապատճառը փորձում ես հասկանալ: Օրինակ թե ինչո՞ւ 4 տարի ղարաբաղյան ճակատում կռված Դերենիկ Բեջանյանը զենքը ձեռքին մտավ Ազգային ժողով: Արդյո՞ք այն բանի համար, ինչ ինքն է ասում, որ իրենից ավելի քիչ վաստակ ունեցող կամ ընդհանրապես չկռված պատերազմի մասնակիցները միլիոնատեր են դարձել, իսկ ինքը չքավորության մեջ ապրում էր հանրակացարանում ու չէր կարողանում ընտանիքը կերակրել: Այսինքն անարդարության նկատմամբ առաջացած զայրույթը չկարողացա՞վ սանձել: Իսկ ինչո՞ւ Էդուարդ Գրիգորյանն ու Դերենիկ Բեջանյանը, որ ոչ մեկին չեն սպանել, ԱԺ դահլիճ են մտել երբ սպանդն ավարտվել էր պիտի ցմահ դատապարտվեն: Ինչու է ցմահ դատապարտվել Աշոտ Կնիազյանը, որ ընդհանրապես մուտք չի գործել ԱԺ և ահամբեկչությունից հետո երկու օր հանգիստ իր երթուղայինն է քշել: Եվ արդյո՞ք Նաիրի Հունանյանը և նրա եղբայր Կարենը, եթե ինչ-որ տեղից հրահրվել են, ապա այդ տեռորը արել են առանց նյութական շահի, այդպիսի մեծ ռիսկի գնացողը դա կանե՞ր փողի համար: Եթե դրդապատճառը փողը չի ապա ի՞նչն է: Ուրեմն գաղափա՞ր կա տակը:
Իսկ հայերը, դե ընդհանրապես մարդիկ երբեմն ավելի մեղմ են վերաբերվում էն տեռորին, ուր կա գաղափար, նույնիսկ լինում է, որ դրական են վերաբերվում, իսկ երբեմն էլ ահաբեկիչին հռչակում ազգային հերոս: Եվ հակառակը, աններող են այնտեղ ուր միայն շահ կա: Ուրեմն հարցերի պատասխանները կարող է ավելի ներողամիտ վերաբերմո՞ւնք առաջացնել կալանավորների նկատմամբ: Բայց չէ՞ որ ներողամտությունը հարված է հենց համակարգին` Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ստեղծած և այժմ Սերժ Սարգսյանի ղեկավարած համակարգին:
Իսկ հարվածը համակարգին առաջացնում է այլ խնդիրներ, թե այսօրվա ընդդիմությունն ու իշխանությունը արդյո՞ք քաղաքական ընդդիմադիրներ են, թե՞ ուղղակի նույն դասակարգին պատկանող հակառակորդներ, որ 17 տարվա մեջ փոքր խմբով յուրացրին համաժողովրդական, բոլորիս պատկանող ունեցվածքը, թույլ չեն տալիս իշխանության հետ կապ չունեցող մեկը հարստանա, ձեռներեցություն ցուցաբերի և հիմա էլ իրար դեմ պայքարում են եկամտի աղբյուրներին տիրանալու համար, բայց գործում են ժողովրդավարության ու ազատության անունների տակ:
Իսկ եթե ընդդիմություն կոչվածը հեչ էլ գաղափարկան ընդդիմություն չի, ապա ո՞վ է արդյոք ընդդիմությունը, գուցե անգլուխ ընչազուրկ, շահագործվող աշխատավոր կամ գործազուրկ, սեփականաշնորհումից զրկված մի զանգվա՞ծ, որին կապիտալի տարբեր ներկայացուցիչներ նախրի պես օգտագործում են իրար դեմ, որ զավթեն իրարից պետական իշխանությունը: Ու մեկ էլ պարզվում է, որ մամուլն էլ` թե՛ ընդդիմադիր թե՛ իշխանական այդ նույն դասակարգի ձեռքում է, այդ դասակարգինն է, որի տարբեր թևեր լրատվության անվան տակ պրոպագանդա են անում, որ այդ ընչազուրկ մասսային ավելի արդյունավետ օգտագործեն իրար դեմ: Ու բախումից առաջանում է մարտի մեկ իր 10 զոհերով, որոնց մեջ այդ դասակարգի ոչ մի ներկայացուցիչ չկա:
Տաբուն քանդելը ճաքեր է առաջացնում զլմ-ների մշակած համակարգում, պարզվում է «ամեն ինչ ասող» ըդդիմադիր մամուլը ոչ միայն բազմակարծություն չի ապահովում, այլև չի հրապարակում մի տեսակետ, որն իշխանությանն էլ է դեմ: Որ խոսքի ազատությունը ոչ միայն պետությունն է խոչընդոտում այլև հենց ընդդիմադիր մամուլը, որ խոսքի ազատության խնդիրը միայն պետական իշխանության հարց չէ այլ մի այլ իշխանության, այս երկրը քամելով հարստացած դասակարգի` կապիտալի իշխանության, որ ներկայացնում են ընդդիմության երկու թևերն(Տեր-Պետրոսյանի ու նոր ձևավորվող ընդդիմությունը Քոչարյանի գլխավորությամբ) ու իշխանությունները, որ հոկտեմբերի 27-ը հենց այդ կապիտալին էր հարված ու որ ահաբեկչությունը սպանել է այդ կապիտալի կուտակման կնքահայրերից մեկին, նրա սիմվոլին:
Ու որ Գալուս Սահակյանը ասում է, թե հոկտեբերի 27-ի կալանավորներին այցելելը, այսինքն նրանց խոսք տալը պետական անվտանգության խնդիր է առաջացնում, ապա նկատի ունի իշխանության համակարգն է վտանգի ենթարկվում, կրկնում եմ ոչ թե պետական այլ ընդհանրապես այն իշխանության, որ ձևավորվել է 90-ականներին ու գործում է հիմա: Ու հենց էստեղ իրենց համերաշխությամբ դասակարգի երկու թևերը մատնում են, որ նույն համակարգի ծնունդն են ու նրա ներկայացուցիչները:
Հարց կառաջանա` գուցե նրանք այնքան զգայուն են մարդասպանների կամ մարդասպանության մասնակիցների նկատմաամբ մարդկային վերաբերմունքից, որ փշաքաղվո՞ւմ են: Ինչպե՞ս, այդ դեպքում ինչո՞ւ ընդդմադիր մամուլը դիկտաֆոնները ձեռքը չնետվեց Տիգրան Նաղդալյանի հարազատների մոտ, երբ չորս տարի նստելուց հետո ազատեցին նրա սպանությունը կազմակերպող Վազգեն Սարգսյանի եղբորը` Արմեն Սարգսյանին, Ինչո՞ւ էին հիացմունքով լսում, երբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարում էր` ինձ ընտրելով ընտրում եք Վանո Սիրադեղյանին, մեկին որի վրա մի շարք սպանություններ կան: Ինչո՞ւ է ցույցեր անում որ ազատեն մի քանի հոգու գլուխ կերած Մուշեղ Սաղաթելյանին: Ինչո՞ւ: Պարզ է, սպանել միայն իրենց է կարելի:
Երբ Իննան նկարեց չորսին մահճակալներին նստած, ասի մի հատ էլ ինձ իրանց հետ նկարի: Հենց ընենց, սովորաբար լրարգրային աշխատանքի ժամանակ չեմ նկարվում, բայց էս անգամ, ասի նկարվեմ: Հիմա, երբ աղմուկ հանեց կալանավորների հետ Արտյոմ Խաչատրյանի լուսնկարը, էս լուսնկարի արժեքը աչքիս բարձրացավ:
Եթե լրագրողը այցելի որևէ մարդասպանի, մեկին որ միանգամից մի ամբողջ հինգ հոգիանոց ընտանիք է մորթել, լևոնական մամուլն ու Գալուստ Սահակյանը պարզ չի՞ որ բանի տեղ չեն դնի: Նրանց համար, հանրապետական թե ՀՀՇ, մարդն ի՞նչ է, մարտի մեկին տասը զոհեցին, պետք լինի հարյուրն էլ կզոհեին, իսկ ինչպես 96թ. Արշալույսի քեֆի ժամանակ Վանո Սիրադեղյանն էր ասում` պետք լինի 800 հոգի էլ կսպանեն: Նրանք հայտարարելով, թե այդ խուց այցելելը օրենքի խախտում է, նկատի ունեն որ տաբուն է խախտվել, որ ոչ թե ցմահներին չի կարելի այցելել, այն էլ այցելելուց հետո չեզոք կամ մարդկային վերաբերմունք ունենալ նրանց նկատմամբ, այլ հենց հոկտեմբերի 27-ի կալանավորներին, որ այդ այցելությունով խախտվում է իրենց սահմանած օրենքը: Ուրեմն ավելի անկեղծ լինելու համար Կոնգրեսն ու Հանրապետականը համատեղ պիտի նախագիծ ներկայացնեն ԱԺ, որ արգելվում է այցելել հենց Հոկտեմբերի 27-ով նստածներին:
Կարող են առարկել, թե «Ազատամտությունը» Սերժ Սարգսյանի ստեղծածն է, հետևաբար այս ամենն էլ իշխանության համաձայնությամբ է եղել: Այո, թող լինի Սերժ Սարգսյանինը, «Ազատամտությունն» էլ ներկայացնում է նույն դասկարգի, կապիտալի շահերը, բայց հստակ է, որ ամբողջությամբ Սարգսյանի վերահսկողության տակ չի, և մի 20 տոկոսով իր գիծն է տանում: Սերժ Սարգսյանի հեչ սրտով չէր լինի որ Վազգեն Սարգսյանի նկատմամբ իր ցուցադրած նվիրումը քանդվեր իր ու Վազգեն Սարգսյանի եղբայրությունը արտահայտող Ալեգրովայի ձոներգի կլիպը հեչ լիներ, դրա վրա ծախսված փողերը իզուր դառնային մի թերթի պատճառով, որն ինքն է ստեղծել: Էլ չասած, որ «Ազատամտությունում» ազգային ողբերգություն խորագրի տակ հայհոյեն մարդկանց ու խմբեր, ինչպես` Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպանին կամ նախագահի գլխավորած իշխող հանրապետական կուսակցությանը, որոնց դեմ Սերժ Սարգսյանը ոչինչ չունի ու չէր ուզի թշնամացնել նրանց:
Պատահական չի, որ Արտյոմ Խաչատրյանին շիզոլինի է անվանում հայկական մամուլը, բա շիզոլինի չի ի՞նչ է, որ հանգուցյալ Վազգեն Սարգսյանին է քննադատում, հայտարարում է որ նա չարիք էր, մի բան որ մենակ թերթին վնաս կբերի, քաղաքական ամբողջ վերնախավի միայն վրդովմունքը կառաջացնի ու ոչ մի շահ չի բերի: Մեռած մարդու հանցանքները բացահայտելը չի մտնում հայկական մամուլի օրակարգի մեջ, բացահայտես որ ի՞նչ, մեռածը շանտաժին չի կարող ենթարկվել, չի մուծվելու, որ էլ իր դեմ չգրեն: Շիզոն հենց շեղումն է «նորմայից» շեղումը հայկական մամուլի մշակված նորմերից: Իսկ հակառակ շիզոիդության հոգեպես հավասրակշիռ հայ խմբագիրը, նորմայի մեջ գտնվողը նա է, ով թերթի ամեն քառակուսի սմ-ում գիտի ինչ դնի որ շահավետ լինի, ու հաշվի, թե որևէ բիզնեսմենի կամ օլիգարխի կամ պաշտոնյայի դեմ մի անգամ տպելով նա ինչքա՞ն կմուծվի, որ էլ քֆուր չստանա: Իսկ իշխանության մամուլի նորմայով` ի՞նչ չտպի, որ հանկարծ իշանության մեջ գտնվող որևէ բարձրաստիճան պաշտոնյայի զայրույթը չառաջացնի:
ՀԳ. «Հայական ժամանակի» հրապարակած լուսնակարից հետո Նուբարաշենի քրեակատարողական հիմնարկում ծառայողական քննություն է տարվում: Չգիտեմ ինչքանով է ճիշտ, ասում են, թե էդ քննության շրջանակներում կանչվել է հարցաքննության ցմահ կալանավորների զբոսանքը հսկող հսկիչը և հենց էդ պահին, երբ կալանվորների վրա հսկողություն չի եղել, բանտից փախել են երկու ցմահ դատապարտվածները: Եթե էդպես է, ուրեմն մաղթում եմ որ էս հրապարակումից հետո նոր ծառայողական քննություն տարվի:
Լուսանկարները Իննա Մխիթարյանի
Facebook
Tweet This
Loading ...
շատ լավ հոդված է,բայց շատ հարձակումներ կլինեն:
ամբողջությամբ ճիշտ։ բայց հետո՞։ ո՞վ պետք է վերացնի վազգեն սարգսյանի արձանները մեր հանրապետության տարածքից ու հայոց պատմության գրքերից, որ իմ 8 տարեկան երեխան սուտ արժեքների վրա չմեծանա, անարդար ուժի կիրառման պաշտամունքի մոգ չդառնա։ ի վերջո տարբերություն չկա ստրուկ կամ պոռնիկ լրագրողի միջեւ։ երկու դեպքում էլ առաջնային հատկանիշը իշխող այս կամ այն ուժի կրքերի ծառա լինելն է։ ո՞րն է ելքը։ կամ պետք է 4-րդ իշխանություն համարվող լրագրությունն ու հասարակագրությունը, ներառյալ մտավորականությունը, կատարեն իրենց դերն ազնվորեն, եւ կամ պետք է ամեն օր կրկնվի հոկտեմբեր 27-ի դեպքը…
ապրես վահան ջան։ սա պետք է շարունակել ու իմացիր, որ հազարավոր ընկերներ ունեցար։ պետք է վերջ դնել այս այլանդակությանը։ մոռացել ե՞ն վազգենի արածները։ հոկտեմբերի 27-ի տակը շատ բան կա, որ իշխանության ու ընդդիմության մեջ եղած վազգենադեմիրճյանականներին ձեռնտու չի։ էն ջհանգիրյանը, որ ասելու բան ունենար մինչեւ հիմա հարյուր անգամ ասած կլիներ։
Էս հոդվածը իմ վրա երկակի տպավորություն գործեց. մի կողմից ես դեմ եմ 27– գործով ազատազրկվածների մարդ չհամարելու ոմանց մոլուցքին, իսկ մյուս կողմից….Ինձ մոտ գոնե, մեղմ ասած, հակասական զգացումներ է առաջացրել բանտի այդ լուսանկարը, որ տպվել էր ՀԺ-ում: Հակասական այն առումով, որ ոմանց ցինիկ ժպիտը, դեմքի ցինիկ արտահայտությունը շատ ավելի խոսուն է, քան ինչ-որ «իբր փաստեր»… Բայց էդ սաղ հեչ…
Կոնկրետ ես էսքան ծանր չէի տանի, եթե տպված լիներ էս նյութի լուսանկարներից որեւէ մեկը: Ստացվում է՝ պատճառը ոչ թե 27-ի գործով ազատազրկվածներն են, իրենց անձը, այլ՝ նրանց կողքին հայտնվա անձնավորությունը /իմ համար որ հաստատ/…
Հա, ի դեպ, նույն «Ժամանակ»-ում /նախկին «Ժամանակ Երեւան»ում/ հարցազրույց էր տպված Էդիկ Գրիգորյանի հետ, որում վերջինս «գլուխ էր գովում», թե «Ազատամտության» մի շարք հոդվածների հեղինակն ինքն է /աստված դրանք հոդված համարի – ե՞րբ ենք հասկանալու, որ ամեն բուրացող աղբ հոդված չէ/… լրագրող Մարինե Խառատյանի էն հարցին, թե «Ինչպե՞ս եք համաձայնել Ձեր անունը կապել մարդու անձը վիրավորող նման հոդվածների հետ, որ տպել է Արտյոմ Խաչատրյանը: Զարմանում եմ, որ նման նվաստացուցիչ հոդվածի բեռը համաձայնել եք վերցնել ձեզ վրա: Նաեւ որպես տղամարդ եմ հարցնում:», բանտարկյալը պատասխանել է «Դե, էդ արդեն անցած բան ա հիմա»… Ցանկության դեպքում /իսկ ցանկությունս մեծ է՝ հիմնված բացառապես «Ազատամտությունում» տպված հոսվածների վրա/ կարող եմ մտածել, որ «անցած բանը» վերաբերում էր տղամարդ լինելուն: Փաստորեն «տղամարդկությունն» էլ վաղեմության ժամկետ ունի…
հարգելի Յանա,
ինչքան հասկանում եմ խոսքը այն մասին է որ Ազատամտությունը վիրվորել էր Զարուհի Փոստանջյանին: Սակայն այս ամբողջ աղմուկի մեջ գործում են էլի երկակի ստանդարտները: երբ Չորրորդ իշխանությունը ամենատհաճ ձևով վիրավորում է հայ լուրի թղթակցուհուն և էլի ուրիշ կանանց որ իրենց հայացքները չեն կիսում , աղմուկ չի բարձրանում: Գիտեք ինչո՞ւ, քանի որ ոչ մեկին չի հուզում վիրավորելը, այլ այն թե ում են վիրավորում: իսկ քանի որ աղմուկ բարձրացնել գիտի ընդդիմադիր մամուլը, ապա դուրս է գալս որ տեսեք` հայաստանում առաջին անգամ կնոջ են վիրավորում: Այսինքն նույնն է դուրս գալիս` մեզ կարելի է վիրավորել, ձեզ` ոչ: իսկ վիրավորելով ու զրպարտելով փող են վաստակում հայաստանում շատ թերթեր:
Խոսքի ազատության խնդրից բացի կա նաեւ ինտելեկտուալ կարողության խնդիրը, որը ոչ լեւոնական եւ ոչ էլ գալուստսահակյանական մամուլից հնարավոր չի ակնկալել: Ավելին, արդեն տասը տարի է անցել հոկտեմբերի 27-ից, եւ տասը տարվա ընթացքում Հայաստանում այդ թեմայով որեւէ լուրջ վերլուծություն չի կատարվել, միայն քաղաքական շահարկում ու շանտաժ:
Հոկտեմբերի 27-ի տաբուն քանդելու համար անհրաժեշտ է լուրջ ինտելեկտուալ տարածք, ուր առանց բարոյախոսական շանտաժի սպառնալիքի հնարավոր կլինի խոսել ու մտքեր փոխանակել:
Հայաստանում դա չկա, կա միայն մի էսսեով գարունի վարիանտը:
Բայց այս մի էսսեն էլ խոսելու ցանկություն է առաջացնում, նշանակում է՝ լավն էր. մի երկու օրից կգրեմ:
Հարգելի Վահան, խոսքս միայն Զ.Փոստանջյանի վերաբերյալ «հոդվածին» չէ, որ վերաբերում էր: Չեմ կարծում, որ իմ կողմից կոռեկտ կլինի մի լրատվամիջոցի կայքում քննարկել, վատաբանել մեկ այլ լրատվամիջոց /ի վերջո, էլ ուր մնաց լրագրողական էթիկան, դա արդեն որպես կրագրող եմ ասում/… Բայց եւ, լիովին համամիտ եմ ձեզ հետ՝ նույն «ՉԻ» էջերում հայհոյանքն ու վիրավորանքը ավելին քան բավարար է, «ՀԺ»-ում կամ «Ժամանակ»ում մի փոքր ավելի քիչ դոզայով, բայց էությունը նույնն է: Կարծեմ վերեւում գրել եմ այդ մասին. չի կարելի ժուռնալիստիկան, զլմ-ների առաքելությունը հասցնել այդ մակարդակի, «պլինդուսից» ցածր:
Ինչ մնում է Հոկտեմբերի 27-ի տաբուն կոտրելուն, էսօր դա մեղմ ասած բարդ է դեռ: Հասարակությունն առաջնորդվում է զլմ-ների վարած քաղաքականությամբ, իսկ վերջիններս էլ 99 տոկոսով նույն էշն են քշում, թե ահաբեկիչների կարծիքը հաշվի առնել, նրանց հետ բանակցել կամ նրանց տեսանկյունը լսել չի կարելի… Որեւէ մեկը դրանցից, ի դեպ, չի ուզում էդ պահին հիշել, որ հերոսացնում է Թեհլերյանին, ով պակաս ահաբեկիչ չէր…
Իմիջիայլոց, իմ միակ պրետենզիան ազատամտությանը՝ ձեւակերպումներն են ու հիմնավորումների բացակայությունը դեպքերի գերակշռող մասում: Էմոցիոնալ չեն դատափետում ու պիտակավորում ամենավերջին բառերով, այլ՝ փաստերով…Էդքան բան
Հարգելի հեղինակն անշուշտ բավական հիմնավոր է ներկայացնում իր տեսակետը: Նույն բաներն այսօրվա “Առավոտ”-ում գրել է լևոնական իրավապաշտպան Վ. Հարությունյանը: Երբ փորձում եմ համեմատել, հետևյալ պատկերն է ուրվագծվում: Այն հատվածում, որտեղ Վ.Հ. խոսում է նկարի հետ կապված սկանդալի անհեթեության մասին, զգացվում է նրա ոչ թե լևոնական, այլ իրավապաշտպան լինելը: Իսկ Վ. Իշխանյանն ասում է նույն բաները, և հակալևոնակնությունն ու հակավազգենականությունը ընկած են ամեն տեռի ու ստորակետի հիմքում: Խնդիրը նրանում է, որ որքան էլ բացասական կերպար լինի Վ. Սարգսյանը (ամեն մարդու իրավունքն է ինչպես մեծարել, այնպես էլ ատել նրան), դա չի կարող նսեմացնել նրա սպանության արժեքը որպես հանցագործություն, իսկ քանի որ սպանվածներից 2-ը պետության 2-րդ և 3-րդ դեմքերն էին, դա, անկախ նրանից, թե որքան վատն էին այդ մարդիկ, անանխադեպ պետական հանցագործություն է, քանի որ գլխատվում է պետական իշխանությունը:
Այս և այլ հոդվածներից տպավորություն է ստեղծվում, որ հոկտ. 27-ը ընդամենը Վ.Ս.-ի սպանությունն է, ուրիշ ոչինչ: Մյուս 7 զոհերն ու այլ տուժածներն ընդհանրապես չկան: Եվ եթե կեղեքված, անարդարության զոհ ռոմանտիկները նորմալ, վրիժառու մարդիկ են, ապա այդ լեգենդը կարող է աշխատել միայն Վ. Ս.-ի մասով, իսկ Հ. Աբրահամյանի, Մ. Քոթանյանի և Յ. Բախշյանի սպանությունները հաստատ չեն վկայում, որ գործ ունենք թեհլերյանի նման կոռեկտ վրիժառուների հետ:
Մի քանի դիտարկում.
1. “Ազատամտություն”-ն, անշուշտ, ստեղծվել է հակալևոնական քարոզչության նպատակով, սակայն գռեհկության զոհերը միայն լևոնակնները չեն: Եվ Զ. Փոստանջյանի դեպքն ընդամենը մի դրվագ է, և այդ իմաստով, իրոք, զարմանալի է, որ այդքան աղմուկ հանեց: Նույն ոճով վարկաբեկվել են գրեթե բոլոր դաշնակցական հայտնի գործիչները, ընդհանրապես ՀՅԴ կուսակցությունը, դիրիժոր Չեքիջյանը, նախկին վարչապետ Ա. Դարբինյանը, Վ. Օսկանյանը, Տ. Թորոսյանը և այլ ոչ լևոնականներ: Թերթը հստակ մեծարում է Ս. Սարգսյանին, Վ. Մանուկյանին և Ա. Գեղամյանին: Այն, որ այս թերթը չի կարող 100 տոկոսով սերժական լինել, պարտադիր չէ: Կարելի է միաժամանակ և Վազգենի արձաններով լցնել երկիրը, և անուղղակիորեն, ոչ բացահայտ ձևով խրախուսել հետմահու վարկաբեկումը (չեմ պնդում, թե այդպես է, բայց բացառել չի կարելի):
Իսկ խմբագրի մասով ակնհայտ է հետևյալը: Նրա հակալևոնացումը շատ արագ ու անսպասելի եղավ, մի քանի օրվա ընթցքում և ընդամենը 2-2.5 տարի առաջ նրա գրածները համեմատելով այժմյան գրածների հետ` անհնար է այս կերպարի անաչառությանն ու չծախվածությանը հավատալ: Կարելի է անկեղծ համարել մարդուն, որի համար ամեն ինչ ածանցվում է լևոնականությունից (Փաշինյան) կամ հակալևոնականությունից (Իշխանյան), բայց “Ազատամտության” խմբագրին լուրջ ընդունել ուղղակի անհնար է: 2 տարի առաջ նա տպագրվում էր խիստ լևոնական մամուլում, որի վարկաբեկմանն է նվիրել իր այժմյան թերթը:
2. Իհարկե, հոկտ. 27-ի ռոմատիկ վրիժառուներն ունեն ձայնի իրավունք: Բայց ինչ երաշխիք, որ նրանց այժմյան գրվածքները չեն ուղղորդվում, ընդամենը հոգու ճիչ են: Իսկ եթե իրոք ռոմանտիկ են, ապա կարող են և չիմանալ, թե ովքեր են կազմակերպիչները, կամ իրենք էլ չհասկանալ, թե ում կողմից են ուղղորդվել:
3. Դուրս եկավ, որ Ջհանգիրյանը ցուցմունք էր կորզում Քոչարյանի դեմ, իսկ Քոչարյանը մեծահոգաբար հանդուրժում էր իր ենթակա Ջհանգիրյանի բարգավաճումը: Ի դեպ, Քոչարյանը նույնիսկ իր հավատարիմ զինակից Ա. Թումանյանին շատ փոքր թյուրիմացություն չներեց:
4. Հարգելի Յանան նշում է, որ Թեհլերյանն էլ պակաս ահաբեկիչ չէր: Այս համեմատությունը, մեղմ ասած, զարմանալի է: Թեհլերյանը կոնկրետ մարդուց կոնկրետ վրեժ է լուծել, և ինքն է իր ակցիան կազմակերպել: Որքան գիտեմ, նաև հետապնդելիս աշխատել է չվնասել իր զոհի ընտնիքին: Իսկ մեր հերոսները, ռոմանտիկները, իբր թե Վ. Սարգսյանին ատելով, մտել են դահլիճ, աջ ու ձախ փրթել, սպանել 8 հոգու, վիրավորել, ստորացրել, իրենք էլ չհասկանալով, թե ինչ են ուզում և ում են ծառայում: Միաժամանակ գլխատել են պետական իշխանությունը, և այստեղ կապ չունի` Վազգենը լավն էր, թե վատը:
Վա՜այ, խեղճ Էդիկ… Մրսած կլինի…
Եվ մի՞թե ազգիս հիշողությունը այդքան կարճ է: Մի՞թե վերքերը արդեն սպիացել են: Ազգային հերոսների սպանդը ազգը ներե՞լ է: Այսինքն ժամանա՞կն է աստվածացնել հայ ազգի երիցս նզովյալ «թուրք» զավակներին: Միգուցե ազգովի ներու՞մ խնդրենք, ազատություն պահանջենք նրանց համար: Դե բան էր էղավ, էլի… Հմի հո էս մարդկանց չենք կախի՞…
Եվ միթե հարգելի Վահանը գտնում է, որ «Հոկտեմբերի 27-ը» բացահայտվա՞ծ է…
Ես կարծում եմ, որ մեզ կործանում է համընդհանուր հիվանդագին անտարբերությունը, ապագայի նկատմամբ խրոնիկ հոռետեսությունն ու «ԼԻՔԸ» ատելությունը միմյանց հանդեպ: Իսկ այդ ամենը ԱՅՍ և ԱՅՆ իշխանությունների, ԱՅՍ և ԱՅՆ ԶԼՄ-ների ճարտար պրոպագանդայի արդյունք…
Ա. Մեսչյան «Զարմանում եմ ես…»
Աղբյուրից մաքուր ջուրը խմելիս ես կհագենամ,
Եվ հետո մի պահ, կառչած ներկային, ես կզարմանամ,
Թե ինչպես եղավ, որ մեր շուրջ հանկարծ ամենը փոխվեց…
Ասում են, ամեն երազանք ու հույս նորից պղտորվեց…
Զարմանում եմ ես մեր առջև փակվող հազար դռներից…
Զարմանում եմ ես մեզ բաժան անող հազար շերտերից…
Զարմանում եմ ես, և նորից ու նորից ես չեմ հասկանում,
Եվ գլուխս կախ ամբողջ իմ կյանքում ազգս եմ փնտրում…
Ես չեմ զարմանում նորից արթնացած բյուր ճիվաղներից…
Զարմանում եմ ես նորից համբերող իմ ժողովրդից…
Զարմանում եմ ես և չեմ վախենում օտար թշնամուց,
Խորանը երկրիս ներսից էր քանդվում, և արդեն վաղուց:
Ժանտախտի օրոք քեֆ է ընթանում մի համատարած…
Լրբերը վերցրին իրենց երեսից դիմակն ամոթխած…
Սպանվում է սարում այրվող փամփուշտով չքնաղ պատանին,
Դատապարտելով աճյունը սառած մի ճոխ թաղումի…
Զարմանում եմ ես, որ նորից ու նորից, գլուխը կորցրած,
Ընթանում ենք մենք անցած ուղիով, արդեն բթացած…
Զարմանում եմ ես, որ այս աշխարհում ոչինչ չի փոխվում…
Անիվը սելի նորից կոտորվեց իր սիրած փոսում…
Զարմանում եմ ես դատարկ ու պարապ ինչ-որ հույսերից…
Զարմանում եմ ես, որ չեմ զարմանում էլ ոչ մի բանից…
Խուլ ու հնազանդ, չարին հանձնված այս մեծ աշխարհից…
Եվ մարդկանց նորից անդունդը տանող ճանապարհներից…
Հարգելի Գեւորգ իհարկե ազգիս հիշողությունը կարճ է։ եթե կարճ չլիներ, կհիշեին 95 թվի ընտրակեղծիքները, 96թվի սեպտեմբերը, երբ «ազգի հերոսը» իշխանությունը պահելու համար սեփական ժողովրդի վրա կրակեց, տանկերը քաղաք լցրեց, ընդդիմախոսներին կգբ-ի պադվալներում ծեծեց, գնդապետներին բուսաբանական այգում ծեծեց, պետական քաղաքականությունը փողոցի բազարի մակարդակի իջեցրեց, 98 թվին Դեմիրճյանի հետ խաղեր տվեց, որ Քոչարյանին նախագահ նշանակի… էլ ո՞ր մեկը հիշեցնեմ։ Մի հատ գործ չթողեց, որ մեջը փայ չունենար։ Կարճ հիշողությունը թույլ չի տալիս, որ ազգը հիշի մութ ու ցուրտ տարիներին սրանց տվայտանքները։ Էդ անտանելի ու նվաստացուցիչ պայմաններն էին արտագաղթի հիմնական պատճառը։ Իսկ էդ պայմանները արհեստականորեն էին ստեղծել։ Սա էլ հո հիմա չեն թաքցնում։ Ստերը հանած մի հատ օգուտ ասա, որ վազգենը տվել է էս երկրին։ Ուզում ե՞ս մի քանի սուտ հիշեցնեմ։ Ասում են կռվել է Ղարաբաղում ու սահմանամերձ շրջաններում ու չեն ասում, թե հատկապես որ կռիվներին է մասնակցել։ Էդքան գրքեր գրվեցին կռիվների մասին, որտեղ է գրված, որ այսինչ գյուղի պաշտպանությանը կամ այնինչ գյուղի ազատագրմանը Վ.Ս-ն մասնակցել է։ Բնության մեջ այդպիսի բան գոյություն չունի ու չի ունեցել։ Կամ էդ 500 մահապարտների մասին հեքիաթը։ Ես խոնարհվում եմ բոլոր էն մարկանց առաջ, ովքեր գոնե մի կռվի են մասնակցել ու թեկուզ մի փամփուշտ են կրակել։ Խոսքս նրանց չի վերաբերում։ Բայց Վ.Ս-ն ինչ կապ ունի մահապարտների հետ։ Ինքը հո չգնաց նրանց հետ կռվելու։ Պատերազմի ժամանակ պաշտպանության նախարարը կոչ է անում հեռուստացույցից։ Այստեղ ի՞նչ հերոսական բան կա։ Բայց սա են ասում, որովհետեւ ուրիշ բան չկա ասելու։ Մնացածը կրիմինալ է։ Ասելու շատ բան կա, բայց առայժմ այսքանը։ Բանաստեղծությունն էլ քեզանից։
Հարգելի Վիոլետ
Այս որպեսզի որեւէ լուրջ քննարկում կամ վերլուծություն լինիլհոկտեմբերի 27-ի մասին, պետք է նախ հասարակ հարցերի պատասխաններ տրվեն։ Օրինակ դեպքի պատճառը ո՞րն էր։ Ինչո՞ւ հանկարծ մի քանի հոգի որոշեցին գնալ ԱԺ ու սպանություն կատարել։ Որեւէ մեկը լսե՞լ է, որ այս մասին խոսվի։ Հենց հոկտեմբերի 27-ի մասին խոսք է բացվում ԶԼՄ-ներում կամ փողոցում, միանգամից խոսում են զոհվածների արժանիքների մասին (հիմնականում սուտ) ու կազմակերպիչների մասին։ Իմ կարծիքով սա հատուկ է արվում։ Ես մի 100 հոգու հարցրել եմ ,թե ի՞նչ գիտես դեպքի մասին։ Ով չի վախենում ասում է լավ են արել, պետք է բոլորին սպանեին։ Սրանց չի էլ հետաքրքրում կազմակերպիչ կա- չկա։ Մի մասի կարծիքով կազմակերպիչ կա, բայց Ռոբերտն ու Սերժը չեն, որովհետեւ եթե նրանք լինեին, ավելի խելոք ձեւով կանեին ու ոչ ոք էլ ոչինչ չէր իմանա։ Մնացած (սրանք ղարաբաղատյացներն են) պնդում են, որ Ռոբերտն ու Սերժն են արել։ Այսպիսի ծայրահեղ մոտեցումներ կան, որովհետեւ ինֆորմացիայի պակաս կա։ Եղածն էլ շատ սուբյեկտիվ է։ Բոլորի մոտ ընդհանուրը մեկն է՝ պատճառ չի նշվում։ Նույնիսկ երբ հարցնում եմ պատճառը, մեծ մասն ասում է չգիտեմ։ Մի մասն էլ ասում է Վազգենն էր ամբողջ փողը ուտում, խփել տվին, որ իրենք ուտեն։ Ոչ ոք դեպքի մասնակիցներին չի ճանաչում, չեն էլ ուզում իմանալ, դա հետաքրքիր չի։ Հետաքրքիրը կազմակերպիչներն են։ Մի պահ կարո՞ղ ենք պոկվել պրոպագանդայի ճիրաններից ու պատկերացնենք, որ կազմակերպիչ չկա։ Էդ դեպքում ո՞վքեր էին էդ մարդիկ, ինչո՞ւ արեցին, ի՞նչ էին ուզում… Ես էլ ամեն ինչ չգիտեմ, բայց շատ եմ զբաղվել էս գործով (ինքնուրույն), որովհետեւ ինձ ավելի շատ հետաքրքրում է այն ինչի մասին չեն սիրում խոսել ԶԼՄ-ներն ու քաղաքական գործիչները։ Ու հետո ամեն օր այսպիսի դեպք չի կատարվում, որ հետաքրքիր չլինի։ Եթե հետաքրքիր է կարող եմ շարունակել մյուս անգամ։
Հարգելի Արմեն, ես հավասարության նշան չեմ դնում Թեհլերյանի ու Նաիրի Հունանյանի հանցախմբի միջեւ, երեւույթներն եմ միայն փաստում ու նշում իրենց անուններով, իսկ թե մոտիվները որոնք են՝ պատմության ու մարդկային կյանքի տեսանկյունից արժեք չունեն, որովհետեւ երկու դեպքում էլ մարդկային կյանք է խլվել:
Ու չեմ կարող ձեզ հետ չհամաձայնել, որ Հոկտեմբերի 27-ը հենց ԶԼՄ-ներն են ասոցացնում բացառապես մեկ, մաքս.՝ երկու մարդկանց անվան հետ, մինչդեռ, ինչպես վերեւում արդեն նշեցի, մարդկային կյանք է խլվել – ի՞նչ կապ ունի ՄԱՐԴու անունն ինչ է՝ Վ. Սարգսյան թե՞ Լ.Պետրոսյան… Ու չնայած դրան, մեկ է չեմ կարծում, որ պետք է գործողության սուբյեկտին զրկել խոսքի իրավունքից: Ի վերջո՝ կարելի է դրան հավատալ կամ ոչ,բայց պարտադրել լռություն չի կարելի
Հարգելի Գեւորգ, Ձեզ ցավոք պիտի հակադրվեմ. ազգիս հիշողությունը կարճ կամ երկար է լինում ըստ հարմարության: Մեջբերեցիք Մեսչյանից տողեր, միգուցե ամենահանճարեղ տողերը, թե «Խորանը երկրիս ներսից էր քանդվում եւ այն էլ վաղուց» կարող եմ նույնկերպ պատասխանել.
«Բավ է դիեր ու հեկեկանք,
Բավ է մեր ծեր ցավը ողբանք,
Հերիք անխելք մխիթարանք…
Հոգնել եմ ես…
…Ինչ էր երեկ, նույնն է այսօր,
նույն բզկտումն ամենազոր
Եվ պառակտված, փշրանք դարձած մի ժողովուրդ:
Նայեք իրար, նայեք ձեր մեջ,
Ինչ կա հզոր, հաղթող հավերժ
Եվ որն է խաչը հավատքի, ով է հայր մեր…»
Բայց դա չէ հարցը ախր… Մեր ողջ պրոբլեմն էն է, որ գնահատում, որակում ենք ու վերաբերմունք ցույց տալիս ոչ թե երեւույթին, այլ՝ դրա հետ կապված անձանց: Իսկ եթե անունները մեզ պետք չեն, լրիվ թքած ունենք երեւույթի վրա՝ ուզում է հազար հոգու մորթեն
Ուզում եմ անդրադառնալ Յանայի այն մտքին, որ իրոք այս սկանդալի պատճառը ոչ թե դատապարտյալներն էին իրենց գործաց օրինախախտմամբ և նրանց հետ լուսանկարվելը, այլ իմ անձը: այդ իսկ պատճառով դարձյալ ցավում եմ, որ իրենց ընդդիմադիր և անկախ մամուլի ներկայացուցիչ համարողներին, ինչպիսին են փաշինյաններն ու շողերները, իր հերոսական կյանքի ընթացքում չհասցրեց բռնաբարել սպարապետ վազգեն սարգսյանը կամ գոնե չկծեց դրանց ականջները:
Իսկ վահանից շնորհակալ եմ: նա սկզբունքայնություն դրսևորեց և հերթական անգամ պատռեց նիկոլատիպ ու շողերատիպ բակտերիաների դիմակը:
Շատ հիանալի հոդված էր, մենք միշտ երևույթներին տալիս ենք արտաքին գնահատական և շատ քիչ դեպքերում ենք անդրադառնում ներքին հոգեբանական կողմին /խոսքը վերաբերվում է նաև հոկտեմբերի 27-ին/: Ես չեմ արդարացնում որևէ մեկին, բայց միակողմանի դատելը դուրս է օբյեկտիվության սահմաններից: Ես նույնպես ցավում եմ, որ ժողովուրդն ունի կարճ հիշողություն և մոռանում է, որ ներկա վարչակազմը նախկինի տրամաբանական շարունակությունն է /չեմ նշում կոնկրետ անուններ, բոլորին էլ պարզ է/, ինչի պատճառով ունենք այն` ինչ ունենք: Շնորհակալ եմ Վահանից համարձակ հոդված տպագրելու համար:
Հարգելի Յանա,
պարզ է, որ 2 դեպքում էլ գործ ունենք սպանության հետ: Պարզապես մի դեպքում 1 հոգու են սպանել` մտածված չվնասելով նույնիսկ նրա ընտանիքի անդամներին, իսկ մյուս դեպքում` 8 հոգու սպանել են, շատերին էլ վիրավորել, ահաբեկել, ստորացրել: Ես համաձայն եմ, որ գործողության սուբյեկտին չպետք է զրկել խոսքի իրավունքից, և նրանք էլ, մյուս կալանավորների նման, նորմալ պայմանների իրավունք ունեն, քանի որ, ինչպես նշում է Իշխանյանը, օրենսդրությունը հոկտ. 27-ը չի առանձնացնում մյուս դեպքերից: Ես հենց սկզում նշել էի, որ համաձայն եմ հեղինակի վերլուծության հետ: Իրավիճակի անհեթեթությունը նրանում է, որ երբ խոսք է գնում ահաբեկչության մասին կամ էլ ահաբեկիչներից տեսակցելու, դա վերածվում է 8 զոհերից մեկի երկրպագուների և նրան ատողների միջև լեզվակռվի: Ինչ կապ ունի այստեղ, թե 96-ին ինչեր են պատահել, 95-ին ինչ կեղծիքներ են եղել և այլն: Խոսքը գնում է սպանության, ահաբեկչության մասին: Եվ եթե օրենսդրությունը թույլ է տալիս նորմալ պայմաններ կալանավորների համար, ուրեմն բոլոր կալանավորներն ունեն դրա իրավունքը:
Հարգելի Արմեն, այս վիրտուալ դիալոգ-բանավեճից մի բան է պարզ միայն. մենք ունենք համակարգային խնդիրներ, որոնց ցուցաբերում ենք կամընտրովի վերաբերմունք: Էդպես երբեք որեւէ տեղ չենք հասնի… Էդքան բան:
Իսկ եթե վերադառնանք քննարկման բուն նյութին, ինձ մնում միայն ավելացնել, որ շնորհակալ եմ Վահան Իշխանյանին՝ երրորդ կողմը, երրորդ տեսանկյունը ներկայացնելու համար՝ խուսափելով կատաղացնող ու տհաճ պիտակումներից: Դա թույլ է տալի իրողությունն ընկալել հնարավորինս առանց էմոցիաների:
Արմեն ջան, չի կարելի ասել, որ կարեւոր է միայն նկատի ունենալ այն փաստը, որ հոկտեմբերի 27-ին մարդիկ են սպանվել, ու խնդրին միայն որպես քրեական մի երեւույթ դիտարկելով բավարարվել։
Նախ Թեհլիրյանի մասին։
Օսմանյան դատարանը Թալեաթին մահապատժի ենթարկեց բրիտանական զորքերի ներկայությամբ ընթացող դատական գործընթացի ժամանակ։ Այդ (ու մյուս) մահապատիժը իրականացրեց դաշնակցությունը, իր արհեստավարժ տեռորիստներից մեկի միջոցով։ Դեպքը համարվում է մեր ազգի պատմության պայծառ դրվակներից մեկը։
Հոկտեմբեր 27-ի պարագան այլ է։ Հայաստանում չեր տիրում օրենքը։ Անարդարության ենթարկված մարդիկ կամ պետք է լքեին երկիրը, կամ հոգեպես կոտրվեին, եւ կամ ըմբոստանային։ Ըմբոստացման դեպքում նրանք կամ պետք է իրենց ագրեսիվությունը դատարկեին վախկոտ ձեւերով՝ բամբասանք, թերթային լեզվակռիվ, եւ այլն, եւ կամ պիտի հակադարձեին։ Հստակ է, որ Նաիրին ու Կարենը արհեստավարժ տեռորիստներ չեին։ Անարդարության դեմ նրանք հակադարձելու էին ոչ մասնագիտական՝ վիրաբուժական ձեւով։
Եթե այսօր այս բլոգում մենք կարծիքներ ենք փոխանակում պատճառն այն է, որ հոկտեմբեր 27-ի դեպքի վերաբերյալ միատեսակ դիրքորոշում գոյություն չունի մեր հասարակության մեջ։ Եթե միանշանակորեն Վ. Սարգսյանն ու Կ. Դեմիրճյանը հասարակության պատկերացումներում դրական կերպարներ եղած լինեին, այսօր ոչ մեկի համար կասկած չեր լինի այն, որ հոկտեմբերի 27-ը մեր պետության թիկունքին հասցված հարված էր։ Սակայն նայեք ձեր շուրջը։ Ինչքան շատ են այն մարդիկ, որոնք համոզված են, որ հոկտեմբեր 27-ից է սկիզբ առել այս երկրի համեմատաբար ավելի մարդկային տեսք ընդունելու գործընթացը։ Այս երկակի-հակասական (ambiguous) դիրքորոշման առկայությունն է որ մեզ ստիպում է շարունակել հետաքրքրվել հոկտեմբերի 27-ի վերաբերյալ խնդիրներով։ Մենք փորձում ենք ի վերջո վերջնական եզրակացության հանգել։
Մի խոսքով, ճիշտ չի լինի հասարակության համար հավաքական դիրքորոշման ճշտման առումով կարեւորվող խնդիրը իջեցնել քրեական մակարդակի, ու բավարարվել խնդրի միայն պատժի իրականացման հատվածի քննարկումով։
Ու քանի որ Վ. Սարգսյանի հերոս կամ սրիկա լինելու միջեւ հասարակությունը ցանկանում է ի վերջո կողմնորոշվել, անհրաժեշտ է այո՝ հիշել այդ մութ ու զազրելի, վիրավորական տարիները, ընտրակեղծիքները, պետական տեռորը, եւ այլն։
Թեհլերյանն ուզում էր սպանել այն մարդուն, որ իր ընտանիքի, գերդաստանի, ժողովրդի դահիճն էր համարում, հոկտեմբերի 27-ի հնգյակը ուզում էր սպանել նրանց, որ դարձյալ իր ժողովրդի դահիճն էր համարում: Ինչերի՞ միջեւ եք փորձում հավասարության նշան դնել կամ ջնջել, սպանողների՞, նրանց վրեժի ճիշտ ու սխալի՞, նրանց մտածողությա՞ն, նրանց զենքերի՞ , թե՞ որ թուրքին կարելի է սպանել, իսկ հային ո՞չ…
Ամբողջ մի ժողովուրդ փափագում էր, որ պատժվի Թալեաթը, եւ հայտնվեց մեկը, որ իրագործեց դա, եւ ամոբողջ մի ժողովուրդ փափագում էր, որ պատժվի Վ. Սարգսյանը, ու դարձյալ հայտնվեցին մարդիկ, որ իրագործեցին դա:
Գուցե ժողովուրդը սխալ բան էր փափագում, գուցե ինչ-որ մարդիկ համաձյան չէին այդ համազգային փափագին, բայց իրողությունն այն է, որ երկու դեպքում էլ սպանությունների “պատվիրատուն” ու “կազմակերպիչը” հայ ժողովուրդն է եղել իր ամենօրյա անեծքներով ու ատելությամբ: Եվ ահա այստեղ է հնարավոր հավասարության նշան դնել այդ երկու սպանության փաստերի միջեւ:
Եվ ցավոք սպանության վատ բան լինելու մասին բարոյախոսությունը բոլորովին ավելորդ է մի աշխարհում, ուր բռնությունն է բռնություն ծնում, եւ դիկտատորների ճնշումներն ու հալածանքները ծնում են ահաբեկչություն, որը երբեմն իրավազուրկների անզորության ճիչն է:
Djishd e vor yes sociolog mn em, ou hagarag anor vor havanapar miayn narinch oudogh spurkahay mn em tsezi hamar, yes gardzik m bidi dam, kani vor Vahan-i as blog-e pavagan hedakrkragan yeghav.
G zarmanam vor yete Vazken Sarkisian-in masin joghovurt-e mianshanag tsevov m “heros” magtir-e tchi dar, yev manavant yete joghovurti meg mas-e anor sriga g hamare, inchu Hayasdani mech sarkissian-i artsanner gan yev taskirkeroun mech g’essvi vor heros mn e aniga?
Tuk vorbes mdavoraganner, opinion maker-ner, artyok nakh bedk che sgsik ange, vor ad artsanner-e yev tasakirker’ mechdeghen yellen, yev azkayin gam hasaragagan lurch knnargumner deghi unenan vorbeszi voroshvi te Vazken’ heros e te sriga.
Amenayntebs barz pan mn e nayev an pasd’, vor aysorva ishkhanutun’ anor g hamare heros.
Aveli hivant pan gareli che kdnel, kan ayn hasaragutun’ vor g tske vor iren heros bardatren, gam ayn ishkhanutun’ vor chi grnar ir marketing eradz herosi ngadmamp iren kveargadz joghovurtin mech bahanchk gam ser sermane.
Հարգելի Արզուման,
ոչ միայն Վ. Սարգսյանն ու Կ. Դեմիրճյանը, այլև որևէ գործիչ չի կարող միանշանակ ընկալվել հասարակության կողմից: Եվ Ստալինը, և Չերչիլը, և Հիտլերն ունեն երկրպագուներ և ատողներ: Յուրաքանչյուրն իրավունք ունի իր կարծիքն ունեալու և ինչպես դուք պարտավոր չեք սիրելու Վ. Ս.-ին, այնպես էլ մյուսները պարտավոր չեն ատել նրան: ակայն եթե ամեն մեկն արդարացնի իր ատելի գործչի սպանությունը, ուր կհանենք մենք?: Եթե չենք ընդունում ահաբեկչությունը, ուրեմն պետք է չընդունենք սկզբունքորեն, ոչ թե` միայն այն դեպքում, երբ համակրում ենք զոհին:
Անշուշտ, կարելի է անվերջ բանավիճել անարդարության և ահաբեկչության սոցիալական հիմքերի վերաբերյալ, բայց ոչ` ահաբեկիչներին արդարացնելու համատեքստում:
Mi tesak tpavorutyun unem, vor ajs hodvacov evs moracvum e hoktemberi 27-i bun vo&ragorcutyan pasty, vor anmex mardik en zohvel, mez hamar shat karevor mardik en zohvel, ev tvum e` karevory miayn ajn e, te ov e patvirel, shexel uxxutyunnery` um vonc harmar e, ev henc bun irakanacnoxnery ibr hech el mexavor chen, ajl nranq parzapes zoher en. Vahan, tpavorutyun unem, vor mi tesak hpartutyamb es hraparakel qo fotoneri albomi ajs tankarzheq nkarnery, vor teseq` menak Artyomy chi, es el em gnacel dranc mot, nstel, shpvel hetnery…vor ajs vo&ragorcnerin ardaracnelu, zohi derum nerkayacnelu gorcn es standznel nayev. erb tesa tarber dirqeric arvac u kayqum texadrvac fotonery, manavand erb kardaci ajn mitqd, te` txanery nkarvum ein, es el nsteci koxqnery` nkarveci..vonc vor daris herosneri het eir nkarvum, vonc vor petutyan xorhrdanishi, mshakutayin kam ajl hajtni gorcchi het eir nkarvel. Ajnpes, inchpes mardik, ajd tvum ev es, karox en odnoklassniki-um texadrel Artur Abrahami, Vik Darchinjani, Sos Sargsyani het unecac irenc nkarnery` vorpes inqnahastatman mi dzev, vor, i dep, shat bnakan e. Ev mi ban el` mi tesak chhaskaca Artyom Khachadryani het qo …miutyun asem, te inch asem: Manavand vor aysor Azatamtutyunum tesa, vor na arajin ejum grel u krknel er grete nuyn mtqery, inch du` qo ajs esseum. Duq inch hamadzaynutyan eq ekel` chem haskanum. Guce du hamadzayn es nayev A. Khachadryani bolor ajn hodvacneri het, vortex na andznakan viravoranqner e hascnum voch miajn qaxaqakan gorcichneri, ajlev shat u shat haytni u patkaranqi arzhani lragroxneri u hasarakakan gorcichneri.
EV MEK EL MI HARC. ISK DU NAIRI HUNANYANIN CHTESAR? ED BANTAXCERIC MEKUM, KAM GONE TESNELU CVANKUTYUN HAYTNECIR?… arayzhm aysqany, aknkalum em qo menkabanutyun@.
Մի լրացում էլ.
Եւ չեմ նկատել, որ Վ. Սարգսյանի հերոս կամ սրիկա լինելու միջեւ հասարակությունը ցանկանում է ի վերջո կողմնորոշվել, բացի այն, որ ուղղակի անհնար է միատեսակ վերաբերմունք ամբողջ հասարակության կողմից: Իմ տպավորությամբ, հասարակության տարբեր հատվածներն արդեն վաղուց կողմնորոշվել են իրենց համոզմունքներում, իակ թե հետագա տասնամյակների ընթացքում ինչպես կվերափոխվի այդ վերաբերմունքների հարաբերակցությանը, ժամանակը ցույց կտա: Բայց ինչու եք հնարավոր համարում միայն սրիկա կամ հերոս լինելու մեջ կողմնորոշվել ?: Միթե մարդը չի կարող և դրական, և բացասական կողմեր ունենալ: Հատկապես վառ նահատականությունները, քիչ թե շատ պատմական ֆիգուրները երբեք միանշական դրական կամ բացասական չեն լինում: Երկրպագուների ու ատողների առատությունն էլ այդ մասին է խոսում:
Անաչառ լինել դասական իմաստով հնարավոր չէ, քանի որ մարդը սուբյեկտիվ է դատում, բայց հիմա լրագորղների մեծ մասը չի էլ ձգտում գոնե հնարավորինս անաչառ լինել, և հանկարծ շեղվել իր թիրախին հարվածելու կամ կուռքին պաշտելու
ռազմավարական նպատակից: Ինչպես մկան համար կատվից ավելի ահավոր կենդանի չկա, այնպես էլ հակալևոնականների համար` Լևոնից ահավաոր, իսկ լևոնականների համար` Ռոբերտից ու Սերժից ահավոր:
Հարգելի Արմեն
Ես քեզ հետ մասամբ համաձայն եմ։ Բոլոր մարդիկ էլ ունեն դրական եւ բացասական գծեր։ Եթե մեկը վատ մարդ է, իր շրջապատին վատություններ է անում, նրան հարեւանները չեն սիրում։ Կարող է մի հատ էլ ծեծեն։ Բայց եթե այդ մարդը երկրում ունի անսահման իշխանություն եւ դիկտատորի զամաշկեք, հարցը տեղափոխվում է ուրիշ մակարդակ։ Վազգենի խղճին հազարավոր մարդկանց խեղված ճակատագրեր կան։ Նրա վրա դեռեւս 96-97 թվերից քրեական գործ կար հարուցված։ Բայց դատախազությունը ընթացք չէր տալիս, որովհետեւ դատախազին ուղղակի կխփեին (առաջին դապքը չի)։ Մի երկրում, որտեղ արդարադատությունը չի աշխատում, ուրիշ ինչ ճանապարհ կա արդարության հասնելու։ Հոկտեմբերի 27-ից հետո Ռաֆայել Ղազարյանը հայտարարեց, որ եթե չի գործում արդարադատությունը, գործում է դատաստանը։ Մի առիթով դը Գոլը ասել է, որ ազգային ազատագրական շարժումները կոչելու են տեռորիզմ, որպեսզի որպեսզի ճնշեն որպես քրեական հանցանք։ Հոկտեմբերի 27-ը ազատագրական շարժում էր, որովհետեւ բացի երկրում տիրող այլանդակությունները կարծում եմ կային նաեւ արտաքին քաղաքական խնդիրներ՝ կապված Ղարաբաղի հարցի լուծման հետ։ Էս վերջերս Արամ Սարգսյանը (Վազգենի եղբայրը) հարցազրույցում ասեց, որ շատ նմանություն կա 99 թվի հետ։ Էն ժամանակ էլ էին ուզում հողեր փոխանակել, հիմա էլ են ուզում… հիշենք միտինգներում Լեւոնի արած հայտարարությունները Մեղրիի մասին։ Եթե 27-ի դեպքը կանխել է Ղարաբաղի հարցի այդպիսի լուծումը, ապա սա կտրուկ փոխում է դեպքի մասին տեսակետն ու վերաբերմունքը։
Հարգելի Արմեն, ի՞նչ է նշանակում պատմական ֆիգուրների ոչ միանշանակ ընկալման մասին ձեր դատողությունը: Հիտլերին, այո, Եվա Բրաունը շատ էր սիրում, որ նրա հետ ինքնասպան եղավ /կամ էլ գուցե ինքնասպանությունը գերադասեց որպես ավելի հեշտ մահ հետագա դատ ու դատաստանից/, Հիլտլերին սիրում են նաեւ նեոֆաշիստները, ռասիստները, այն ռուս խաժամուժը, որ Ռուսաստանում շաբաթը մեկ հայ կամ տաջիկ է սպանում: Ասել, թե հասարակությունը միանշանակ չի ատում Հիտլերին, նշանակում է խուսափել սեփական տեսակետ հայտնելուց: Դուք ի՞նչ եք մտածում Հիտլերի ու Վազգեն Սարգսյանի մասին, թե չէ, իհարկե Վ.Ս.-ի հարազատներն ու ընկերները, նրանից օգուտ ստացածները նրան կսիրեն, նրան հերոս էլ կհռչակեն մամուլի ստրուկները, բայց ահա մտածող մարդը ինչու է թաքնվում “հասարակության ոչ միանշանակ ընկալման” տակ, պարզ չէ:
Հարգելի Արմեն,
Այո, ճիշտ է, որ ժողովրդի մեծ մասի համար սրիկայի կամ հերոսի տարբերակի վերաբերյալ կողմնորոշման խնդիր չկա, եւ մեծ հաշվով ընդունում եմ քո մոտեցումը։ Սակայն ունեմ 2 նկատարում։
Իմ մտահոգությունը մեծ մասամբ այն է, որ ամեն սերունդ հայոց պատմության իր հատվածն է գրում։ Դու, Յանան, Վահանը, հոկտեմբեր 27-ի տղաները, Վ. Ս.-ն, բոլորս միասնաբար։ Սակայն վերջին խոսքը հաջորդ սերնդինն է, ավելի ճիշտը՝ նրա մտավորականներինը։ Վախով եմ արձանագրում այն փաստը, որ իմ թոռների դասագրքերում Լեւոնը պատերազմը հաղթանակած նախագահն է լինելու, Վազգեն Սարգսյանն էլ նրա Վարդան Մամիկոնյանը։ Իմ ընտանեկան դաստիարակությունն ու դպրոցականը իրար հակասելու են։ Նոր սերնդների համար հերոսի խորհրդանշերը ժամանակային առումով չեն ընկալվում։ Հաճախ մեծ մայրիկն ու Մեծն Տիգրանը ժամանակակից են թվում։ Ու այսպես, եթե Վ.Ս.-ի կյանքն ու գործը հայոց պատմության միջոցով 7-ից 14 տարեկաններին մատուցվող (ինչու չէ նաեւ նորմատիվ առումով պարտադրվող) արժեքներին մաս է կազմելու որպես կապկելի իդեալականացված մոդել, չեմ կարծում որ պետք է գոհ լինենք։
Ի վերջո ամեն մի արժեք հիմք է ծառայում մեր ազգային հավաքական հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներից մեկի կամ մյուսի համար, ու ազգը գոյատեւում է իր հարմարվելու ունակության միջոցով։ Սխալ արժեքների վրա հիմնվելով մենք նվազ հեշտությամբ կկարողանանք դիմանալ ժամանակին։
Այս իմաստով այստեղ քնդիրն այն չէ, թե ինչքան լավ են ապրում հոկտեմբեր 27-ի տղաքը, այլ այն, որ կան ուժեր Հայաստանում, որոնք ամեն գնով (նկար «բացահայտելով« թե արձանապատում կազմակերպելով) ցանկանում են սխալ արժեքը մի կերպ խցկել մեր էթնոհոգեբանական կառուցվածքից ներս։ Իսկ դա անտանելի է։
Երկրորդ նկատարումս այն է, որ եթե 27 հոկտեմբերի մասին իմ հարեւանի պատանի տղան հարց տա, ես չեմ կարող միայն տվյալներ փոխանցել։ Ես պետք է իմացական հատվածի վրա ավելացնեմ նաեւ հուզականը, քանի որ դիրքորոշումի մասին է խոսքը։ Ու եթե դրական եւ բացասական հույզեր միասնաբար են այդ խոսքիս մեջ լինելու, ես նրան փոխանցելու եմ նաեւ իմ ներքին հակասությունը։ Գոյություն ունեն մարդիկ, որոնք հենց ըդենց կպատասխանեն պատանուն, եւ մարդիկ, որոնք մի պահ կմտածեն։ Իմ խոսքը այս վերջինների մասին էր։
Բոլորին պատասխանեմ միանգամից: Հասարակության ընկալման տակ թաքնվելու հարց չկա: Ես Վազգենի մասին իրավունք ունեմ ցանկացած կարծիք ունենալ, բայց անկախ նրանից, թե ես Վազգենի մասին ինչ կարծիքի եմ, ես հակված չեմ իմ կարծիքից ելնելով դատել ահաբեկչական ակտի մասին: Այսինքն, եթե չեմ սիրում զոհին, ուրեմն պետք է կողմ լինեմ նրա սպանությանն ու արդարացնեմ ահաբեկչին: Նաև մոռանամ, որ տվյալ մարդը 8 զոհերից միայն մեկն է եղել: Եթե ասեք, որ Կ. Դեմիրճյանն էլ միանշանակ բացասական կերպար էր, և ռոբինհուդները նրան սպանելով ևս արդարություն հաստատեցին, ապա հարց կառաջանա մյուս 6 հոգու մասին: Այդ դեպքում էլ նման տրամաբանությամբ կարելի է ասել, որ առաջին երկուսի սպանությունն այնքան անհրաժեշտ ազգային-ազատագրական պայքար էր, որ այստեղ կարևորը ձեռք բերված արդյունքն էր` ազատագրումը, իսկ այն, որ թացն ու չորը խառնվել են, և երկուսն էլ վառվել, երկրորդական հարց է, ինչպես ասում են` արտադրական ծախքեր:
Այո, դատաստանը կարող է գործել նաև արդարադատության բացակայության դեպքում, բայց դրանով դատաստանը արդարադատություն չի դառնում: Իսկ, ասենք, Գ. Ստարովոյտովային սպանողներն էլ նրա մեջ են վտանգ տեսել, զարգացման արգելք տեսել, քանի որ, ասենք թե, մտածել են, որ հականացիոնալիստները արգելակում են ռուսաստանի զարգացումը: Նույն կերպ, Խոսրովի արգելոցի պետին կամ որսորդմիության նախկին նախագահին սպանողները վերականգնել են իրենց արդարությաւնը` վրեժ լուծելով իրենց զոհերի համար: Ի դեպ, այս բլորո քիլլերները ավելի կոռեկտ են գործել, քանի որ կողքից էլ լրացուցիչ մարդկանց չեն սպանել կամ հաշմանդամ դարձրել: Հիմա էլ երևի կասեք, որ Վազգենից տուժել է ամբողջ ազգը, իսկ այս մարդկանցից` հասարակական որոշակի խմբեր միայն: Եվ քանի որ Վազգենը վատն էր, պետք է համարձակ լինել և ամբողջ հասարակությամբ ասել, որ վատն էր, հետևաբար` ահաբեկիչների տեսանկյունն էլ պետք է հասկանալ: Շատ լավ, թող քաղաքագետները, հոգեբաններն ու պատմաբանները վերլուծեն ամբողջ ժամանակաշրջանն ու այս ահաբեկչության սոցիալական հիմքերը, և վստահեցնում եմ, որ շատ տարբեր վերլուծություններ կլինեն` առանց միատեսական եզրահանգման: Բայց նույնիսկ եթե միատեսակ եզրահանգում լինի, ինչ եք կարծում, դատարանը դրա հիման վրա պետք է վերանայի պատիժը?:
Ու վերջապես, պատմություն ցույց է տալիս, որ նման ռոմանտիներին, ռոբինհուդներին, արդարության մունետիկներին շատ անգամ որպես գործիք են օգտագործում ավելի սառը դատող, ճշգրիտ հաշվարկներ անող, պրագամտիկ ուժերը, որոնք հասնում են իրենց նպատակին, իսկ “ազատագրական պայքար” անողները կարող են մինչև իրենց կյանքի վերջն էլ չենթադրեն, թե ում ձեռքին են գործիք հանդիսացել: Հեղափոխությունների մասին խոսք կա, որը նաև հեղաշրջումներին է վերաբերվում. “ծրագրում են ռոմանտիկները, իրագործում են ֆանատիկները, իսկ արդյունքներից օգտվում են սրիկաները”:
Իսկ ինչ վերաբերվում է պատմության դասագրքերին, ապա Սովետի ժամանակ էլ դպրոցական, բուհական դասագրքերում հստակ գիծ էր տարվում, բայց մարդիկ, դրանից ելնելով չէ, որ հավատում էին կամ չէին հավատում, քանի որ իրականությունը իրենց աչքի առաջ էր:
Հարգելի Արմեն
Առհասարաը մարդ սպանելը վատ բան է։ Բայց պատերազմների, հեղափոխությունների, ազատագրական պայքարի ժամանակ մարդիկ մարդկանց սպանում են եւ ավելի շատ ու ավելի հնարամիտ սպանողներին հերոսի կոչում են տալիս, փառաբանում ու նրանց օրինակով սերունդներ դաստիարակում։ Այնպես որ արի փարիսեցիություն չանենք։ Այս հարցը քննարկելիս նկատում եմ, որ մարդիկ՝ իշխանական եւ հհշ-ական պրոպագանդայից ազդվելով, ծուղակն են ընկնում։
1. Հարցը բացվելուն պես խոսում են կազմակերպիչներից
2. Ծայրահեղ դեպքում, երբ խոսում են պատճառների մասին նշում են շատ ընդհանուր եւ լղոզված պատճառներ (սոց. անարդարություն, բնակչության բեւեռացում եւ այլն), երբեք չասելով, թե ով է դրա մեղավորը
3. Երկուսին հասկացանք, բա մնացածը
4. Համամարդկային արժեքների վերլուծություն…
5. Եւ այլն
Ես առաջարկեցի չնկնել այս ծուղակը եւ վերլուծել մի այլ ինֆորմացիա, որի մասին արգելված է խոսել, թե իշխանական, թե հհշական զլմ-ներին։ Տես. Նաիրի Հունանյանին արգելված է հանդիպել զլմ-ների հետ։ Էս նկարի հետ կապված աղմուկը, բացի նրանից, որ իրոք կապված է Արտյոմ Խաչատրյանի անձի հետ, իմ համոզմամբ շատ ավելի կարեւոր պատճառ ունի։ Դեպքի պատճառի (ավելի ճիշտ պատճառներից հիմնականի) մասին ինֆորմացիա կա, որի «գաղտնազերծումը» հավասարապես վտանգավոր է եւ արձաններ տնկողների եւ ծաղիկ դնողների համար։ Սրանք ամենաշատը դրանից են վախենում։
Ի՞նչ ես կարծում, եթե հիմա Ղարաբաղի հարցի լուծման շրջանակներում իշխանությունները համաձայնեն վերադարձնել ազատագրված տարածքները, քանի հոգի կարելի է սպանել դրա համար կամ քանի՞ հոգի կարելի է սպանել այդ սցենարը կանխելու համար։
Մի մոռացիր, որ անձնական շահ չեն հետապնդել դեպքի մասնակիցները։ Թե չէ մեղադրանքում անպայման կգրեին։ Իսկ համեմատությունները մաքուր քրեական կամ շահադիտական հողի վրա կատարված սպանությունների հետ ուղղակի կոռեկտ չեն։ Եթե իհարկե ուզում ենք օբյեկտիվ լինել։
Հարգելի Աշոտ,
ինչ կապ ունի փարիսեցիությունը?: Պատերազմն ու խաղաղ իրավիճակը նույն բանը չեն, որ զուգահեռ անցկացնենք սպանությունների միջև: Իսկ հեղափոխությունները, իմ սուբյեկտիվ կարծիքով, ոչ մի լավ բանի չեն բերում հենց նաև դրա համար, որ բռնության միջոցով են իրականանում: Իսկ այն, որ հեղափոխության ավելի հնարամիտ սպանողներին փառաբանում են ու նրանց օրինակով սերունդներ դաստիարակում, ինձ համար ընկալելի չէ: Ինչպես է հնարավոր տոն համարել Բաստիլի գրավումը կամ 1917 թ. հոկտեմբերը, ես չգիտեմ: Եվ ոչ թե նրա համար, որ ֆրանսիական թագավորները կամ ռուսական ցարերը բարի պտուղ են եղել: Ուղղակի չեմ կարծում, որ ասենք, արյունարբու, շիզոֆրենիկ ցարի ընտանիքի հետ հաշվեհարդար տեսնելով իշխանության եկող կամ իրավիճակ եկող ուժը կարող էր լավ բանի բերել: Սա` իմիջիայլոց:
Ես այդպես էլ չհասկացա, ինչու պետք չէ խոսել կազմակերպիչներից. որովհետև այդպիսիք չե՞ն կարող լինել?, թե՞ դա բոլորովին կարևոր չէ: Բայց փոխարենը կարևոր է նշել, թե ո՞վ էր վատ սոցիալական պայմանների մեղավորը: Շատ լավ, բայց գոնե կարելի է մեղավորության մասին սեփական պատկերացում ունենալ, թե եթե հանկարծ իմ պատկերացումը տարբերվեց “ազատագրական” պատկերացումից, ուրեմն ես անպայման ակմ իշխանական, կամ լևոնական պրոպագանդայի գերին եմ: Ուղղակի տվյալ դեպքում իմ պատկերացումը ես չեմ կապում այս թեմայի հետ: Դա ուրիշ խոսակցության թեմա է:
Չգիտեմ, ձեր հարցերը հռետորական են, թե ակնկալում են պատասխան, ամեն դեպքում պատասխանեմ: Եթե հիմա Ղարաբաղի հարցի լուծման շրջանակներում իշխանությունները համաձայնեն վերադարձնել ազատագրված տարածքները (շատ ընդհանուր է ասված, արժեր գրել` թե հատկապես ինչի դիմաց վերադարձնեն), ես կարծում եմ, որ ՈՉ ՈՔԻ չի կարելի սպանել դրա համար և ՈՉ ՄԻ մարդ չի կարելի սպանել այդ սցենարը կանխելու համար։ Հետաքրքիր կլիներ իմանալ, ըստ ձեզ, ու՞մ է կարելի սպանել. նախագահին, արտգործնախարարին, թե՞ անկապ մարդկանց: Որքան էլ դեմ լինեմ, օրինակ, ներկա նախագահի իշխանությանը, հաստատ ոչ պակաս դեմ եմ կրակոցների միջոցով իշխանափոխությանը:
Ես հնարավոր չեմ հավատում, որ ներկա իշխանությունը պատրաստվում է վաճառել կամ նվիրել Ղարաբաղը, և հնարավոր չեմ հավատում, թե նախկիններն են նման մտադրություն ունեցել, իսկ եթե պատրաստվում են վերադարձնել ինչ-որ տարածքներ, ենթադրում եմ, որ դա ինչ-որ բանի դիմաց միայն: Բայց սա ընդամենը իմ կարծիքն է, և եթե ես սխալվում եմ, և մեզ դավադրություն է սպասվում, թող դիմեն ըմբոստության բոլոր միջոցներին, հասնեն իշխանափոխության, բայց առանց զենքի:
Ես արդեն մեկ այլ բլոգում («Թերթ.am»-ի), իմ կարծիքը գրել եմ Վահանի այս հոդվածի կապակցությամբ. այս պահին կրկնվել չեմ ուզում:
Յանան այդ լուսանկարին («ՀԺ»-ում տպագրված) շատ ճիշտ բնորոշում տվեց: Ինքս էլ այդ առումով Վահանի կարծիքը հարցրել եմ: Եվ հիմա, երբ նկատեցի որ այդ լուսանկարի հեղինակ Արտյոմ Խաչատրյանը նույնպես այստեղ կարծիք է գրել, ցանկություն առաջացավ այդ հարցը իրեն հղել.
Իմ կարծիքով, երբ մարդիք լուսանկարվում են (խոսքս պատահական լուսանկարվելու մասին չի), լուսանկարիչի «նկարել» կոճակը սեղմելուց անմիջապես առաջ, նրանք դիրքավորվում են, չէ՞. Օրինակ այդ նկարում ես չեմ կարծում, թե Արտյոմ Խաչատրյանը, հենց այնպես, իրեն հարազատ (կամ թեքուզ` մտերիմ) մարդկանց հետ, ուղղակի լուսանկարվել է: Հակված եմ կարծելու, որ այդպիսով նա ինչ որ մեկին, (կամ` մարդկաց խմբերին) ուղղված մեսիջ է հաղորդում…
Հարցս հետևյալն է` Արտյոմ, այդ լուսանկարում քո հայացքը ո՞ւմ էր ուղղված, և ի՞նչ ես ցանկացել ասել
Կուզեմ նաև անրադառնալ Վահանի ընտրած վերնագրին: Վահան ջան, լավ վերնագիր ես գրել, բայց չեմ կարծում` տեղին, գիտես ինչի՞, որովհետեվ եթե նժարի երկու կողմերում դնենք «Հոկտեմբերի 27»-ի ահաբեկչությունը ամբողջովին բացահայտել ցանկացողներին ու այդ առումով կատարած (կամ` փորձած) նրանց գործողությունները, իսկ մյուս կողմում էլ դնենք` խանգառողների գործողությունները (սպառնալիքներ, հետապնդումներ, ահաբեկումներ, և այլն), ապա կարծում եմ արդար լինելու դեպքում, կգանք այն եզրակացության, որ տաբուն բացահայտել ցանկացողների համար է:
Հա, կցանկանաի նաև նշել, թե ի՞նչ եմ հասկանու ես «Հոկտեմբերի 27» ասելով.
Միանչանակ համամիտ եմ Արմեն այդ տեսակետի հետ, ինքս էլ բազմաթիվ անգամներ ասել ու գրել եմ (դրանց թվում նաև «Հոկտեմբերի 27»-ի մասին իմ հոդվածներու ու գրքույկներու` «Հոկտեմբերի 27»-ին ՀՀ ԱԺ դահլիճում կրակել են Հայաստանի Հանրապետության օրենցդիր ու գործադիր մարմինների վրա, գլխատել դրանք: Եվ անկախ նրանից, թե ում համար ընդունելի կամ աննդունելի էին այդ ահաբեկչության զոհերի քաղաքական հայացքներն ու գործելավոճը: Կարծում եմ այսպես պետք է մտածի յուրաքանչյուր ոք, և դատապարտի այդ ահաբեկչությունը
Հա, ի դեպ ավելորդ չեմ համարի նշեմ, որ անձամբ չեմ կիսել ոչ Վազգեն Սարգսյան ու ոչ էլ Կարեն Դեմիրճյանի քաղաքական հայաղքները: Դրա լավագույն ապացուցն էլ` վերջին 22 տարիներին իմ անպոփոխ ու ընդգծված հակառուսականությունն է
Վահագն Ղուկասյան
septemberi21@yahoo.com
http://septemberi21.blogspot.com/
Հարգելի Արմեն,
որքան հասկանում եմ, ձեզ հետ բանավիճողներն ուզում են խոսակցությունը բարոյախոսական հարթակից տեղափոխել վերլուծական հարթակ: Հումանիզմը, սպանությանն ու ահաբեկչությանը դեմ լինելը ավելի ազդեցիկ են լինում ոչ թե դեկլարատիվ, բարոյախոսությամբ, սրտաճմլիկ արցունքներով ու մերձավորի հանդեպ կարեկցանքով, այլ սառը վերլուծությամբ: Առհասարակ, հումանիզմը դիակի վրա մազ փետելը չի: :
Նյու Յորքի զույգ երկնաքերների ահաբեկչության հետեւանքով կարծեմ մոտ երկու հազար մարդ է սպանվել, բայց դա չի խանգարում, որ վերլուծաբաններն ու շատ այլ մարդիկ խորանան իսլամական տեռորիզմի պատճառների մեջ, ուզենան հասկանալ, թե ինչ քաղաքական ու սոցիալական շարժառիթներ ունի դա: Ու նաեւ պայքարեն, որ Գուանտանամոյում չխոշտանգեն այդ տեռորի հետ կապ ունեցող կամ դրանում կասկածվող բանտարկյալներին: Այ, հումանիզմը այդտեղից է սկսվում, ոչ թե պետության շահերի ու դրանք մարմնավորող պաշտոնյաների պատմական դերի վրա բազար անելով, այլ պատժիչ ատյանների հումանիզացման համար պայքարելով,
Մի վախեցեք, իրավաբանությունը նույնպես արցունքներին չի հավատում, եւ դատարանները կդատապարտեն սպանողներին, բայց մենք դատարան չենք, ոչ էլ Դոստոեւսկի, որ “Ոճիր եւ պատիժ” սահմանենք: Իսկ պատճառերի մեջ խորամուխ լինելը գլխի ցանկությունն է…
Ափսոս վռազում եմ, հետո կփորձեմ էլի մասնակցել զրույցին:
Հարգելի Վիոլետ,
ձեր ասածն իմ ասածին բոլորովին չի հակասում: Թող վերլուծաբաններն անվերջ մտորեն, բանավիճեն ու փորձեն հասկանալ: Ինքս դրան կողմ եմ, և կարծում եմ, \ատ հետաքրքիր մոտեցումների բախում կլինի: Ես կարծեմ սառը վերլուծության դեմ ոչինչ չեմ գրել:
Պարզապես ես չունեմ այն տպավորությունը, որ ֆորումի` ահաբեկիչներին համակրող մասնակիցները սառն են դատում: Նրանց համար ելակետը զոհերից մեկի հանդեպ հակակրանքը կամ ատելությունն է, իսկ փոքր-ինչ այլ կերպ մտածողները նրանց կարծիքով անհամարձակ, տաբուների ու պրոպագանդայի զոհ մարդիկ են:
Ինչ վերաբերում է նրան, որ աղմուկը դուրս եկավ Արտյոմ Խաչատրյան անձնավորության պատճառով, և եթե ուրիշ լրագորղ այցելեր, ապա աղմուկ չէր լինի, դա միանգամայն հասկանալի է: Այս վերլուծաբանը, եթե անգամ պատվեր չի կատարում, հոգեպոս անհավասարակշիռ չէ և այլն, միևնույն է` նրա իմիջը մյուսներին նման չէ: 2 տարի առաջ նա ընգծված պրոլևոնական քարոզչություն էր տանում, տպագրվում էր Փաշինյանի թերթում, հետո մի քանի օրում այնպես կերպարանափոխվեց, որ հատուկ թերթ հիմնադրեց` հակալևոնական քարոզչության համար: Հետաքրքիր է իմանալ, ինչու էր համագործակցում “բակտերիայի” հետ, կամ էլ գուցե այն ժամանակ բակտերիա չէր, բայց մի քանի օրում այդպիսին դարձավ: Եվ պարզ է, որ եթե խաչատրյանը պահպաներ նախկին գիծը, ապա ոչ այս հոդվածի հեղինակը, ոչ ֆորումի մասնակիցների մեծ մասը նրան չէին համարի մտածող, համարձակ մարդ, այլ կհամարեին լևոնական պրոպագանդայի չմտածող գործիք:
Իսկ եթե ենթադրենք, որ անկեղծ հեղափոխություն է տեղի ունեցել այս վերլուծաբանի մոտ, ապա հիմա ևս նա ոչ թե հստակ, այլ հակասական գիծ է տանում: Երբ պետք է ծաղրել դաշնակներին և այլ ազգայնականներին, թերթը գովերգում է եվրոպական արժեքները և ծաղրում հետադեմ ասիացիներին: Միևնույն ժամանակ, հակառակ գիծն է տանում, երբ խոսքը վերաբերվում է ասենք թե կանանց դեմ բռնություններին կամ էլ գրանտակեր կազմակերպություններին, դառնում է ազգային, ասիական արժեքների ջատագով: Եվ այսպես շարունակ:
Ինքս լրիվ համաձայն եմ Վահագնի հետ, որ անաչառ լինելու դեպքում անհնար է չնկատել, որ տաբուները բացահայտել ցանկացողների համար են: Միայն խորհրդավոր մահերի շղթան շատ բան է ասում: Բայց և կրկին ցանկանում եմ ընդգծել, որ լուսանկարների հետ կապված սկանդալն իրոք անհեթեթ եմ համարում, եթե օրենքը չի խախտվում: Իսկ ահաբեկիչները պետք է լիարժեքորեն օգտվեն բոլոր այն իրավունքներից, ինչ բոլոր բանտարկյալները:
Բայց երբ խոսում են կեղծ ցուցմունքների մասին, անպայման հարցը միակողմանի են դիտարկում: Կարծես հիմա հնարավոր չէ նրանց ուղղորդել, գործարքների մեջ ներքաշել, ճնշելով` ցանկալին ասել տալ, ինչպես նաև բացահայտ մի գիծ տանել, իսկ քողարկված ձևով խրախուսել հակառակ գիծը: Եվ եթե իշխանությունը ցանկանար նրանց շփումները լրագրողների հեր արգելել, կամ այնպես անել, որ լրագրողների մոտ անհետանա այդ ցանկությունը, դա դժվար չէր լինի:
Երեկվա իմ գրած քոմենթում, նշել էի որ 1988թ-ից մինչև աշսօր մնացել եմ հակառուսական: Հակառուսական ասելով, նկատի չում` «ռուսների` մաման… ու վերջ», Ոչ, ուղղակի ես մեր Հայրենիքում տասնյակ ու հարյուրավոր տարիների ընդացքում տեղի ունեցած բազմաթիվ փորձանքների ետևում Ռուսաստանի ականջներն եմ տեսնում: Բայց հիմա դրա մասին չե, որ ուզում եմ խոսել: Ուրեմ այսօր առավոտյան բացեցի «Ա1+»-ի կայքը, ու աջկս ընկավ «Հակառուսական քարոզչությո՞ւն» վերնագրով լրատվությանը: «Վայ, վայ…» զարմացած ասացի ինքս ինձ ու անմիջապես բացեցի այդ հոդվածը: Հոդվածագիրը, հենց սկզբում, կարդում եմ հետևյալը`
Հայաստան. հակառուսական քարոզչությունն անակնկալ է դարձել
Տարածված էլեկտրոնային նամակների եւ բջջային հաղորդագրությունների նպատակը երկրում տեղակայված ռազմակայանների դեմ իրականացվող քարոզչությունն է:
Հոդվածագիրը տեղեկացնում է, որ հակառուսական քարոզչության նախաձեռնողը «Հայաստանցի.հակաՌուսաստան» կազմակերպությունն է, որը նաև ինտերնետային սայթ ունի: Աաչքերիս չհավատալով, որ այդ շաաաաաատ կարևոր (իմ պատկերացումներով) հարցը վերջապես հասունացել է այն աստիճան, որ արդեն կազմակերպություն է ստեղծվում, բացեցի այդ սայթը և, ով զարմանք, «հակառուսական» սայթը միայն ռուսերեն լեզվով է… Ես ընդհանրապես ռուսերեն լեզուն չեմ օգտագործում (օգտագործել եմ միայն 89-90թթ. հակառուսական տրամադրվածությամբ մեծամասնություն կազմած Մերձբալթյան երկրներում ու Արևմտյան Ուկրանիայում` Լվով): Բանականաբար չկարդացի նաև «Հակառուսական» կոչվող այդ «կազմակերպության» սայթը: Միայն նկարներից մեկում մի կոլաժ տեսա, որն էլ ինձ հուշեց, որ զարմանքս իզուր չէր: Փնթի որակով պատրաստված այդ կոլաժում ՀՀ կառավարության շենքն է` «գլխին» նստած նորահայտ «հակառուսը» ՆոթԲուքով աշխատում է, կողքին էլ` Հայաստանի ու վրաստանի դրոշներն են, բայց Վրաստանինը ավելի բարձր…
Ահա և պատկերը լուսավորվեց, և ես այն անվանեցի, ո´չ թե «Հակառուսական», այլ` ՀԱԿԱՎՐԱՑԱԿԱՆ
Հարգելի Արմեն
Պարզ է, որ պատերազմների եւ հեղափոխությունների ժամանակ այլ սկզբունքներ ու արժեքներ են աշխատում, խաղաղ պայմաններում՝ այլ։ Պատերազմի ժամանակ կոնֆլիկտը լուծվում է իրար վրա կրակելով։ Խաղաղ պայմաններում կոնֆլիկտները լուծվում են կամ պետք է լուծվեն դատարանում։ Եթե արդարադատությունը չի աշխատում, ուրեմն պայմանները խաղաղ չեն։ Պատկերացրու, որ մեկը քո ընտանիքին անընդհատ նեղացնում է։ Դու դիմում ես իրավապահներին, դատարան, բայց ոչինչ չի փոխվում եւ ավելի վատանում է։ Պարզ չի, որ դու ինքդ կփորձես պատժել նեղացնողին եւ դրանով պաշտպանել քեզ ու քո ընտանիքը։ ՍԱ ՆՈՐՄԱԼ Է։ Իսկ եթե մեկ ուրիշը քեզ դրա համար կշտամբում է՝ ասելով որ դատարան կա, միլիցիա կա, նա փարիսեցիություն է անում։ Ահա թե ինչ կապ ունի փարիսեցիությունը։
Ես համոզված եմ, որ որեւէ մեկին էլ հաճելի չի, երբ կոնֆլիկտները արյունով են լուծվում։ Իսկ եթե դա արդեն տեղի է ունեցել, ապա շատ կարեւոր է մինչեւ վերջ պարզել պատճառները։ Թեկուզ կրկնությունը կանխելու համար։
Կազմակերպիչների մասին ոչ ոք ոչ մեկին չի կարող արգելել խոսել։ Բայց խոսքը չի գնում կազմակերպիչների մասին ընդհանրապես։ Խոսքը գնում է կոնկրետ Քոչարյանի եւ Սերժ Սարգսյանի մասին։ Ինձ համար սա անհեթեթություն է, որովհետեւ ոչ մի պատճառ չեն նշում։ Ինչո՞ւ պետք է այս երկուսը ուզենային սպանել Վազգենին, այն էլ այդպիսի փնթի ճանապարհով։ Միակ պատճառը հնչեցրել է ԼՏՊ-ն միտինգի ժամանակ։ Այն է Ռոբերտն ու Սերժը ուզում էին Մեղրին տալ Ադրբեջանին, Վազգենն ու Դեմիրճյանը համաձայն չեին, դրա համար էլ սպանեցին։ Ուրիշ պատճառ չի հնչել երբեք։ Նշանակում է, որ անկախ նրանից կազմակերպիչ կա- չկա դեպքը ունի արտաքին քաղաքական պատճառներ։ Ասածս հիմնավորելու համար հիշեցնեմ մի քանի հայտարարություններ, որոնք արվել են հոկտեմբերի 27-ից հետո.
Թուրքիայի վարչապետը հայտարարեց, որ եթե չլիներ դեպքը, ապա Ղարաբաղի հարցի լուծվելու էր նոյեմբերին Ստամբուլում։
Հեյդար Ալիեւը հայտարարեց, որ հայ-ադրբեջանական հհաշտության պայմանագիրը չի ստորագրվի Ստամբուլում։
Ռ. Քոչարյանը արեց նույն հայտարարությունը։
Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանը ափսոսանք հայտնեց նույն հայտարարությամբ։
Վ. Օսկանյան «մենք շատ մոտ էինք հարցի լուծմանը, հոկտեմբերի 27-ը խանգարեց…», եւ այլն։
Վերադառնալով թերթում տպված նկարի շուրջ բարձրացված աղմուկին պետք է ասեմ, որ ես այս բոլորի կոնտեքստում եմ նայում դրան եւ բոլորովին այլ պատկեր եմ ստանում։
Եւ վերջապես, եթե ամեն ինչ այդքան պարզ է ինչի՞ համար է այդ տաբուն դրված։
Խոսքս Վահագն Ղուկասյանին է ւղղված: Վահագն, եթե կարծում ես, թե ուրիշ դարդ ու ցավ չունեմ, որ նկարվեմ ինչ-որ զգացումներոց (հատուկ, կամ արհեստական, ինչ-որ կասկածելի “կազմակերպչական”մտահղացումենրով), ապա սխալվում ես: Ես իմ կյանքն ունեմ, և փաթաթած ունեմ բոլորին, հատկապես հոկտեմբեռի 27-ի զոհերին, իրենց գերդաստաններով: Ուղղակի ես ասում եմ այն, ինչ իմ համար հոգեհարազատ է, ինչ անկեղծ է և ազնիվ: Գիտեմ, որ այդ գործով մարդիկ նստած են անմեղ, և այդ առիթով խոսում եմ: Եվ կխոսեմ: Որովհետև չեմ կարող տեսնել այն, երբ մարդիկ նստած են անմեղ, այսինքն, երբ 6 հոգի գնդահակարողն ու 130 հոգի փրկածը գժի ձեռքից կրում են նույն պատիժը:
Նույ Վահագին եմ խոսքս հղում: Խորհուդ քեզ. շատ մի տարվիր ինչ-որ գեոպոլիտիկ անալիզներով, ինճ-որ կասկածելի եզրահանգումներով, թե ով ու քեռին է, ով ում բաջանաղն է և այլն: Ավելի պրագմատիկ նայիր աշխարհին, և շատ բան քեզ այլ կերպ կթվա:
Հարգելի Աշոտ,
դուք պատկերացնու՞մ եք, թե ինչ կկատարվի, եթե արդարադատությունից բոլոր դժգոհները որոշեն այդ ձևով շտկել իրավիճակը: Եթե համոզված եք, որ այդ կերպ ինչ-որ արդարություն է վերականգնվել, և ավելի արդար ժամանակներ են եկել, ես ոչինչ չունեմ ավելացնելու: Գուցե դուք բացառում եք, որ շատերն էլ ատում են ձեզ համար համակրելի գործիչներին կամ ուժերին, և իրենք էլ կարող են փորձել հաստատել իրենց արդարությունը: Թե՞ լավ ու վատի ձեր ընկալումը միակն է և այլընտրանք չունի: Ես 6-րդ անգամ եմ ասում, որ կողմ եմ ահաբեկչության սոցիալական հիմքերի քննարկմանը, բայց դա չեմ ասում ոչ ահաբեկիչներին արդարացնելու, ոչ էլ նրանց համար սովորականից ավելի վատ բանտային պայմաններ ցանկանալու (այսինքն` նրանց օրինական իրավունքներից զրկելու) համատեքստում: Հասկանում եմ, որ դուք պատճառները պարզելու տակ հասկանում եք միայն ձեր կարծիքի անվերապահ հաստատումը: Իսկ պատճառները շատ են, և գլխավորներից մեկն այն է, որ հասարակության մի ստվար զանգվածի համար տեռորը լինում է լավ և վատ, այսինքն` իրենց չսիրած մարդիկ արժանի են տեռորի, իսկ մյուսները` ոչ, և ակամայից բացառում են, որ դիմացինը կարող է սև ու սպիտակը ճիշտ հակառակ կողմից ընկալել:
Ինչ վերաբերում է կազմակերպիչներին, ապա ձեզ համար անհեթեթություն է Քոչարյանի շահագրգռվածությունը փնտրելը, իսկ անկողմնակալ հայացք ունեցողի համար ակնհայտ է գոնե այն, որ նրա իշխանությունը սկսեց ամրանալ ու անսահմանափակ դառնալ հենց հոկտ. 27-ից հետո, և այն, որ դատավարությունն ուղղորդվում էր նախագահականից: Կասեք` 6 ամիս իշխանությունը վազգենականների ձեռքում էր, շատ լավ, բայց արդյունքում Քոչարյանի հաշվարկը ճիշտ դուրս եկավ: 6 ամսում կրքերը հանդարտվեցին, և իշխանությունը հարամար պահին “մաքրվեց” վազգենականներից, որոնք, ի տարբերություն Քոչարյանի, երբեք խորամանկությամբ չեն փայլել: Ինչ վերաբերվում է ԼՏՊ-ի նշած` Մեղրիի վարկածին, ես դրան չեմ հավատում, սիկ նրան, ինչ բոլորիս աչքի առաջ է եղել, չհավատալ չեմ կարող: Զարմանալի է, որ դուք չէիք նկատել, թե որքան ավելի ազդեցիկ ու միաբևեռ դարձավ Քոչարյանի իշխանությունը 27-ից հետո:
Իհարկե, դրանից չի կարելի միանշանակ եզրակացնել, որ Քոչարյանն էր կազմակերպիչը: Բացառված չէ, որ այդ մարդը ծնվել է հաջողակ աստղի տակ, և կյանքում ամեն ինչ նրա մոտ ստացվում է ճիշտ ժամանակին` ամենահարմար ձևով: Այդ թվում` այլ գործիչների սպանություններն ու բնական մահերը: Շատ լավ, դա ոչ ոք չգիտի, բայց իմ նշած 2 իրողությունները չնկատելու համար իրոք պետք է շատ ցանկանալ չնկատել:
Իսկ այն, որ Օսկանյանն ու այլոք ասել են, թե 27-ը խանգարեց ինչ-ինչ բաներին, դա անպայման չի, որ ճշմարտություն լինի: Դա շատ հարմար առիթ է ամեն թերացում, բացթողում կամ աններելի սխալ արդարացնելու համար, ու զարմանալի կլիներ, որ դա չօգտագործեին ամենատարբեր առիթներով:
Հարգելի Արմեն,
ի՞նչ եք մտածում բասկերի ահաբեկչական գործողությունների մասին, իռլանդացիների…
ի՞նչ եք մտածում հայերի ահաբեկչությունների մասին, որ տարբեր երկրներում թուրք քաղաքական գործիչներ էին սպանում, որի շնորհիվ բոլորովին մոռացված հայոց ցեղասպանության հարցը սկսեց քաղաքական հնչողություն ստանալ ու բարձրացվել տարբեր ատյաններում:
Հետո , ի՞նչ է նշանակում սիրած մարդ ու քաղաքական գործիչ ու չսիրած քաղաքական գործիչ, խոսքը կոնկրետ քաղաքական գործիչների մասին է, որ կերտել են այսօրվա Հայաստանի պատմությունը, դուք տեսակետ ունե՞ք, թե մենակ շարունակելու եք ասել կան սիրած ու չսիրած քաղաքական գործիչներ…
Եվ ամենակարեւորը, խոսքը տաբուի մասին է, թե ինչպես զանգվածաբար Վ.Ս.-ին որպես «չսիրած» քաղաքական գործիչ նայող ժողովուրդը կարճ ժամանակ անց հանակարծակի հարյուր ութսուն աստիճանի շրջվեց ու սկսեց նրան նայել որպես «սիրած» քաղաքական գործիչ եւ ասես ողջ երկիրը ամնեզիայի մատնվեց ու բոլորովին չի հիշում իր նախկին վերաբերմունքը: Այսինքն տաբու հաստատվեց, որ թույլ չի տալիս անդրադառնալ այդ նախկին վերաբերմունքին: Սրա պատճառները ձեզ չե՞ն հետաքրքրում, դուք բացատրություն ունե՞ք, խնդրեմ ասեք, որովհետեւ դա արդեն միայն Վ.Ս.-ին չի վերաբերվում, այլ մեզ բոլորիս, դա բնութագրում է մեզ որպես ժողովուրդ ու քաղաքացիական հասրակաություն:
Արտյոմին Նախ ` 2-րդ (#1595) քոմենթի կապակցությամբ: Ընդհանրապես խորհուրդնել լսել (լսել, այսինքն` ծանոթանալ, տեղեկանալ դրանց հետ…) սիրում եմ: Իսկ թե որքանով կհետևեմ լսածս խորհուրդներին, դա իմ իրավունքն էԻնչ բերաբերվում է կոնկրետ քո այս խորհրդին, ապա տեղեկացնեմ քեզ, որ կարդալ վերջացնելուց հետո, դրա մասին նույնիս` մտածելու ցանկություն չառաջացավ: Կարճ որ կապեմ, կստացվի հետևյալը` շնորհակալություն, բայց ես այդ տեսակ խորհուրդների կարիքը չեմ զգում:
Ինչ վերաբերվում է առաջին քոմենթին: Ոչ, այդպես չեմ կարծում, թե` դու նկարվելուց բացի ուրիշ դարդ ու ցավ չունես: Ավելին, եթե նույնիս ինքդ ասեիր որ դրանից բացի իրոք ուրիշ դարդ ու ցավ չունես, ես` չեի հավատա:
Որ դու փաթաթած ունես 27-ի զոհերին, իրենց գերդաստաններով, այդ մասին կարող էիր նույնիսկ չգրել, որովհետև իմ կարծիքով բոլորի համար դա պարզից էլ պարզ է:
«130 հոգի փրկածի» մասին արտահայտած մտքիդ հետ համակարծիք չեմ, դրա համար ես բավարար հիմքեր ունեմ` 18 000-ի մոտ գործ-թերթեր, տարիներ ձգված դատավարակա պրոցեսներում տեղի ունեցած բազմաթիվ դրվագներ և այլն: Բայց քո գրածը կարդալս ու դատարանում ԱԱՆ-ի նախկին փոխնախարար Գրիգորի Գրիգորյանը բռնած դիրքը, միանգամից հիշեցի… հասկանում եմ, 10 տարի է անցել, «զինվորը» իրեն զինվորի պես է պահել, բերանից ավելորդ ոչինչ դուրս չի եկել (Վռամն էր, որ փորձեց, բայց արդյունքում ստիպված եղավ դատարանում հայտարարելու. «Եթե պետք է, ինքնասպանություն էլ կանեմ, միայն թե ընտանիքիս ձեռք մի տվեք…», 10 տարի է անցել, «զինվորին» փրկելու խնդիր կա (Փրկողների համար` իր գործը արած զինվորի հերն էլ անիծած, նա իրեն արել վերջացրել է) բայց նոր խնդիրներ, բռոբլեմներ են լինում, նոր «զինվորների» կարիք են զգում, ու նրանց մոտ վստահությունը մաքսիմումին հասցնելու համար, ինչ որ ճար գտնել է պետք, որ նոր «զինվորները» չմտածեն` «վերջը «զինվոր» Էդիկի նման, ամբողջ կյանքները բանտախցում են անցկացնելու»…
Ինչ վերաբերվում է կոնկրետ լուսանկարին, ապա ես իրոք այն կարծիքին եմ, որ դրանում պատկերվածներիդ հայացքներում, կոնկրետ ասելիք է նկատվում, իսկ թե ի՞նչ, այ այդ մասին այս պահին ոչինչ ասել չեմ ուզում: Ճիշտ է, այս մի-քանի օրերի ընդացքում վերլուծելու ու հասկանալու բավարար ինֆորմացի կարողացել եմ` անձամբ քաղել (քաղել, և ոչ թե ստանալ): Իսկ թե այդ ամենը (հներն էլ հետը) համադրելով, վերլուծելով ի՞նչ եզրակացության եմ եկել, այսինքն` ինչպիսի՞ պատկերը ստացվեց (ասեմ որ պատկերի ֆոկուսը, ահագին որակյալ է ստացվել), այդ մասին մի փոքր ավելի ուշ կխոսեմ.
Դե առայժմ այսքանը, մնացածը, ինչպես ասացի` մի փոքր ավելի ուշ…
Վահագին
Միանգամից ասեմ, որ այդ 18000 գործ-թերթերին ես էլ եմ ծանոթ։ Այլապես չէի մասնակցի քննարկմանը։ Ես չգիտեմ, թե դու «փաստերի» տակ ինչը նկատի ունես։ Առաջարկում եմ կարդաս օրինակ Խոսրով հարությունյանի, Անդրանիկ Մարգարյանի ցուցմունքները։ Կարդա այն ցուցմունքները, երբ էդիկից պահանջում են զրպարտել Վանո Սիրադեղյանին։ Կամ էլ գրիր կոնկրետ ի՞նչ գիտես, որ ուրիշները չգիտեն։ Գործին անծանոթների համար ասեմ, որ նույնիսկ Վանոյին իր անձնական թշնամին համարելով էդ տղան հրաժարվել է նրան զրպարտել։ Իսկ նշածս մարդկանց ցուցմունքներում պարզ հայերենով գրված է, որ եթե Էդիկը չգար դահլիճ հետեւանքները շատ ավելի ծանր կլինեին։ Ուղղակի Էդիկը ազնիվ է գտնվել իր ընկերների ու իր խղճի առաջ եւ ավելի խելոք է եղել, քան Ջհանգիրյանը իր կամանդով հանդերձ։ Այդպիսի մարդկանց կամ հարգում են կամ նրանցից վախենում են։ Դու որոշիր։
Հարգելի A.K.,
բասկերի, իռլանդացիների, հայերի ահաբեկչական գործողությունների մասին մատծում եմ, որ դրանք հիմարություններ են: Իհարկե, մարդկայնորեն կարող եմ հասկանալ անձնական վրիժառությունը կոնկրետ փաշաներից, ովքեր եղեռն են կազմակերպել, և այդ դեպքերը ես այլ համատեքստում եմ դիտում: Կարող եմ կոնկրեը վրիժառությունն ինչ-որ իմաստով տարբերակել ահաբեկչությունից: Տարբեր երկրներում թուրք դեսպաններ, քաղաքական գործիչներ սպանածներին (միայն նրա համար, որ ծագումով թուրք են, կարծես թե սպանողն իր արժանիքների համար է հայ ծնվել) հերոսացնելը և մեծարելը ևս համարում եմ հիմարություն, որը, ձեր իսկ խոսքերով ասած, “բնութագրում է մեզ որպես ժողովուրդ ու քաղաքացիական հասարակություն”:
Ասում եք, ի՞նչ է նշանակում սիրած ու չսիրած քաղաքական գործիչ, եթե խոսքը կոնկրետ քաղաքական գործիչների մասին է, որ կերտել են այսօրվա Հայաստանի պատմությունը: Ձեր հարցից բխում է, որ դուք բացառում եք կոնկրետ գործիչների վերաբերյալ` ձեր կարծիքից տարբերվող կարծիք ունենալը, ավելի ճիշտ` հնարավոր եք համարում միայն նրանցից կաշառված, շահագրգռված կամ ահաբեկված մարդկանց դեպքում, իսկ առանց շահագրգռվածության հնարավոր չէ չկիսել ձեր գնահատականը: Ես տեսակետ ունե՞մ, թե շարունակելու եմ ասել կան սիրած ու չսիրած քաղաքական գործիչներ: Իմ դեպքում տեսակետ ունենալը չի խանգարում ընդունել, որ դա միայն իմ տեսակետն է և ոչ թե վերին ատյանի ճշմարտություն կամ դատավճիռ: Իսկ իմ տեսակետը, թեև այս ամենի հետ որևէ կապ չունի, կարող եմ ձեզ ասել. Վազգենին չեմ համակրել ու չեմ համակրում, բայց նրա մահը բարեբախտություն չեմ համարում, այլ ընդհակառակը:
Իսկ այն, որ Վ.Ս.-ին որպես «չսիրած» քաղաքական գործիչ նայող ժողովուրդը կարճ ժամանակ անց հանակարծակի հարյուր ութսուն աստիճանի շրջվեց ու սկսեց նրան նայել որպես «սիրած» քաղաքական գործիչ, ողջ երկիրը ամնեզիայի մատնվեց ու բոլորովին չի հիշում իր նախկին վերաբերմունքը, ես այդպես չեմ կարծում ու ձեր գնահատականը չեմ կիսում: Այսինքն` չեմ նկատել, որ ժողովուրդը փոխել է իր վերաբերմունքը: Հնարավոր է մի փոքր փոփոխություն այն առումով, որ ինչքան հեռանում ենք կոնկրետ մարդու ապրած ժամանակից, այնքան կրքերը մարում են: Բայց 180 աստիճանի բեկում չեմ նկատել: Իմ տպավորությամբ, Վ.Ս.-ը մեծամասամբ չսիրված գործիչ էր իր կյանքի օրոք, հատկապես այդպիսին դարձավ հախուռն զորահավաքի, 96 և 98 թթ. դեպքերի արդյունքում: Կար մի խավ, որն անկեղծորեն համակրում էր, կար մի այլ` ավելի փոքր հատված, որը շահագրգռված էր նրան համակրելով, իսկ չսիրողներին էլ ևս կարելի է բաժանել մի քանի խմբի: Հիմա էլ, կարծում եմ, գրեթե նույն հարաբերակցությունն է, ուղղակի պարզ է, որ ժողովրդի ատելությունն ավելի ակտուալ ձևով ուղղվում է հիմնականում դեպի կենդանի, գործող գործիչները, իսկ մահացածի հանդեպ փոքր-ինչ սառում է, բայց չէի ասել, որ ժողովուրդն անկեղծորեն մեծարում է նրան: Դա մոդայիկ է քաղաքական ու “մտավորական” որոշ շրջանակների մոտ: Բայց նրա մահից հետո էլ մի զանգված է ձևավորվել, որը ներկա ղեկավարներին համակրելով, սիրում է վարկաբեկել անցած-գնացած դեմքերին: Ու նաև “համարձակ” գրողների մի թիմ, որն իր դատարկ կյանքն իմաստավորում է վարկաբեկելով ինչպես անվնաս, ոչ սարսափելի մարդկանց, այլև մահացած գործիչներին: Սրանց համախոհների համար իրենք համարձակ, տաբու ջարդող գործիչներ են, իսկ իմ տպավորությամբ` յուրովի պոպուլիստներ, որոնք գտել են մահացած, անվնաս թիրախների ու “հերոսանում”: Կասեք` անվնաս չեն, բայց նրանց հակադարձողները հայհոյելուց բացի ոչինչ չեն կարող անել, իսկ ստացած հայհոյանքն ու դրան պատասխանելն ավելի ու ավելի է “հերոսացնում” նրանց:
Վահագին
Մոռացա ասեմ. Եթե դու գործին ծանոթանալուց հետո Էդիկին զինվոր ես համարում, ապա շատ յուրօրինակ ճաշակ ունես։ Ինքան հասկացա դատական պրոցեսին էլ ես հետեւել։ եթե այդպես է համեմատիր օրինակ Պավել Ղալթախչյանի նախաքննական եւ դատաքննական ցուցմունքները։ Կտեսնես, որ հատուկ Էդիկի վրա դատախազությունը գործ է սարքել։ Մյուսների համար էլ կարող եմ ասել, բայց քանի որ դու Էդիկի վրա ես կենտրոնացել չեմ շարունակում։ Մի շտրիխ էլ. Ջհանգիրյանը ամբողջ Հայաստանը տակնուվրա էր արել, որ մեկին գտնի, ով Էդիկի մասին մի վատ բառ կասի ու չէր գտել։
Հարգելի Արմեն
Մարդկության պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ Լինչի դատաստանները եղել են ումինչեւ հիմա էլ կան։ Զարգացած արեւմտյան երկրներում վերջին 40-50 տարիների ընթացքում այդ երեւույթը կամաց-կամաց վերացավ, որովհետեւ արդարարադատության անընդհատ բարեփոխվող համակարգը սկսեց հասարակությանը բավարարել։ Այսինքն հասարակությանը բավարարող արդարադատության համակարգը պարտադիր է։ Այլապես ինքնադատաստանը ՆՈՐՄԱԼ Է։ Հենց դա է ստիպում, որ արդարադատությունը լավանա։ Թե չէ յուրաքանչյուր իշխանությունն էլ ձեռնտու է ունենալ հնազանդ դատարան։ Ենթադրենք ես Ամիրյանի վրա եմ ապրում ու իմ պատուհանի տակ ամեն երեկո պոռնիկներ են շարվում։ Ես աղջիկ երեխա ունեմ ու չեմ ուզում, որ էդ այլանդակությունը տեսնի։ Բայց չեմ կարող պայքարել դրա դեմ, որովհետեւ դրանք միլիցեքին փող են տալիս ու պաշտպանված եմ։ Վստահեցնում եմ քեզ, որ ոչ մի օրինական միջոց չի աշխատում, փորձել ենք։ Լավ երկրներում ծեծում կամ սպանում էին այնքան, մինչեւ պետությունը դրանց հարցերը ինչ որ ձեւով լուծեց։ Հիմա ի՞նչ ես առաջարկում, սպասենք մինչեւ պետությունը լավանա, միլիցեքը փող չվերցնեն, ընտրությունները չկեղծվեն… Չեմ ասում, որ դրանց պետք է սպանել, բայց գոնե նրանց համար անհարմարություններ կարելի է չէ՞ ստեղծել ինքնուրույն։
Կազմակերպիչների կամ պատճառների մասին իմ կարծիյը ես ոչ մեկին չեմ պարտադրում, ուղղակի առաջարկում եմ նաեւ այդ փաստերի վրա ուշադրություն դարձնել։ Արմեն ջան ես կրոն չեմ առաջարկում, որ դու հավատաս կամ չհավատաս։ Ես տեղի ունեցած փաստեր եմ բերում, որ կարելի է ստուգել։
Մի հարեւան ունեմ, որի գործերը հոկտեմբերի 27-ից հետո կտրուկ լավացան։ Ոչ Քոչարյան է ճանաչում, ոչ Նաիրի Հունանյան։ Բայց հիմա ամեն առիթով էդ տղաների կենացն է խմում։ Որովհետեւ Վազգենի կլանը սրան խանգարում էր աշխատել, իսկ հիմա չի խանգարում։ Կարող ե՞նք մտածել, որ նա էլ է կազմակերպիչ։ Էս սկզբունքով եթե առաջնորդվենք տեղ չենք հասնի։
Հարգելի Աշոտ,
եթե խոսում ենք կազմակերպիչների մասին, ապա բացի “ում էր ձեռնտու” հարցից, կա նաև հաջորդ` “ով էր ի վիճակի, ի զորու դա անել” հարցը: Ինչպես վերևում ասում էին ձեր համախոհները, ատողները շատ-շատ էին, բայց բոլորին հավասարապես կասկածելն անլուրջ է: Բացի այդ, գործերը լավ գնալու տարբեր մակարդակներ կան, ինչպես նաև կան ուղղակիորեն և անուղղակիորեն օգտվողներ: Ես ոչինչ պնդել չեմ կարող, քանի որ չգիտեմ, կարող եմ միայն տպավորություն ունենալ: Ձեր ուշադրությունը որոշակի փաստեր են գրավել, ես էլ զչմանում եմ, որ իմ նշած փաստերն այս ընթացքում չեք նկատել: Ամեն դեպքում, յուրաքանչյուրը կարող է իր կարծիքն ունենալ: Իսկ Մեղրիի աժիոտաժը դրա հետ կապելն ինձ արժանահավատ չի թվում:
Ինչ վերաբերում է պոռնիկների դեմ պայքարելուն, ապա կարելի է երեխաներին բացատրել` իր աչքի առաջ գտնվող կենդանի օրինակները ցույց տալով, թե ինչ զզվելի բաներ կան մեր իրականության մեջ: Իսկ անհարմարություն ստեղծել կարելի է արհամարհելով նաև:
Աշոտ, կարդացել եմ, ծանոթ եմ:
Ես Խոսրովի ասածի իմաստը, դրանում չեմ տեսնում, որ Էդիկ Գրիգորյանը անհանգստացել է, որ մեկնու ու մեկը հանկարզ չզոհվի: Իսկ եթե անհանգստացել էլ, ապա առաջին հերթին` իր համար, որովհետև խոսքը դրսի կողմից արձակված կրակոցների մասին է… Կարդացել եմ, Խոսրովին էլ, Անդոյին էլ, Պավելին էլ, Ենգոյանին էլ, Մալխասյանին էլ, մյուսներինն էլ, սրանք էլ. «…Եկավ սպիտակ խալաթով մի բուժքույր, նայեց վերքս եւ Էդիկին ասաց, որ անհապաղ անհրաժեշ է բուժ. օգնություն: Դա լսելով Էդիկը թույլ տվեց ինձ դուրս տանել…», «…Էդիկ էր ասաց, որ վարչապետը լինելու է Նաիրին և նա էլ ժամանակավոր ղեկավարելու է, մոտ 6 ամիս և ամեն ինչ կընկնի իր տեղը…», «… ավելի ուշ Էդիկ Գրիգորյանը դիմում էր պատգամավորներին, խնդրանքով և առաջարկությամբ, որ հաստատեն այն փաստը, որ ինքը չի կրակել…: Սրանք էլ էի կարդացել, մյուսներն էլ հետը… Հաաաաաա, մոռացա հոկտեմբերի 28-ի ցուցմունքը, որ ասում էր, թե` ինքը, Կարենի, Վռամի հետ, Նաիրիյի առաջարկով է գնացել Ազգային Ժողով, իսկ գնալու բուն նպատակի մասին, միայն ճանապարհին է իմացել: Հետո էլ, հասկանալով որ ախր Դերոն է բռնված, ավելացրել էր. «Այդ նույն ժամանակ, այդ մասին նաև Դերենիկը իմացավ…»
Աշոտ դու հենց միայն իր` Էդիկի ցուցմունքները կարդա, ու ինքդ էլ պատասխանի թե եդ ոնց է լինում որ էդքան հակասական ցուցմունքներ է տալի, դրանց թվում նաև` իր ձերքով գրած` «ազատ շարադրանքի» մեջ… Համ ասում է, որ իրենց նպատակը սպանություն կատարելը չի եղել, համ էլ ափսոսանք հայտնում միայն մյուս զոհերի համար:
Ասում ես կենտրոնացել եմ Էդիկի վրա, հա ճիշտ ես ասում, ես դա չեմ էլ թաքցնում, բա ո՞ւմ վրա կենտրոնանամ, անգրագետ Դերոյի՞: Էդիկի վրա եմ կենտրոնանում, որտև հենց սկզբից Էդիկին «թեթևով» պրծացնելու տրամադրվածություններ նկատվեցին: Բացի «Ա1+»-ի (11.10.2002թ.) էջ, կտեսնես որ միայն ես չի, որ Էդիկ մեղքը թեթեւացնելու ցանկություն կամ միտումներ եմ նկատել… Եվ վերջապես` ես եմ կենտրոնանում, որովհետև` ես եմ գրել`
«Վռամ Գալստյանը լուրջ խոչնդոտ է» հոդվածը: Ու փաստորեն` չսխալվեցի
Վանո Սիրադեղյանի անունը «Հոկտեմբերի 27» հետ կապելու փորձեր, իրոք, եղել է: Բայց անկախ նրանից, թե այդ `շությունը ո՞ւմ գլխում է հղացել, հաստատ այն կարծիքին եմ, որ այդ գլխում գոյություն չիունի ուղղեղ հասկացվածը: Նման էշությունները, Կարենի ու Դերոն նման անգրագետներին սովորեցնել կստացվեր, բայց հո Էդիկ էլ անուղեղ ապուշ չեր, որ էդ կուտը ուտեր, որ վերջում էլ գլուխները ուտեին ու այդպիսով ցուցմունքները ավտոմանտ դառնաին` վերջինը:
«Կամ էլ գրիր կոնկրետ ի՞նչ գիտես, որ ուրիշները չգիտեն։ - Աշոտ, շատ բան գիտեմ, շատ մարդկանց հետ եմ քննարկել, վերլուծել, մասնագիտական կարծիքներ լսել. ասենք օրինակ` կրիմինոլոգ-փսիխոլոգից` լսել Անդրանիկ Մանուկյանի հոգեպահվածքը, մինչև` նրան կպած ինքնաձիգի առաջին գնդակը… Այ եթե բացես 2003թ.-ի հունվարի 11-ի 16-ի առխիվները, ինքդ էլ կհամոզվես, որ ցանկացած ծակ փորձել եմ մտնեմ քրքրեմ, դրանց թվից մեկն էլ` «գաղութների վարչության» շենքն էր, որ գիշերվա ժամը 4-ի մտել ու «Հատուկ մասի» կոմպերի սաղ եղածը «քոփի» արել տարել էի, որ տեսնէի, թե կամեռներում «Հոկտեմբերի 27»-ի կալանավորների հետ նստած «սետկեքը» (ագենտները) ի՞նչ հաղորդագրություններ են ներկայացրել…
Մի խոսքով` մարդիք գիտեն այդ մասին, որ շատ բան գիտեմ: Որոշ մարդիք էլ, ժամանակ առ ժամանակ, իրենց կանտորաներից դուրս են գալիս, գալիս տեսնում, որպիսիությունս են հարցնում, հետո կարգին ժուռնալների համար հարցազրույց վերցնելու կամ, «ֆիլմեր» պատրաստելու առաջարկություններ անում (ու պատկերացրու բավականին շահավետ հոնարարներով, 4 հատ զրոներով և այլն), բայց այ իրենց իսկական դերը, լավ չեն խաղում, ու զռռում է, որ իրենց ուզածը հարցազրույցներն ու ֆիլմերը չեն, այլ` իմանալ, թե` Վահագնը ուրիշ ի՞նչ գիտի
Գիտեմ, շատ, շաաաաաաաաաատ շատ բան գիտեմ, բայց, գիտեմ նաև, որ բաներ կան, որոնց մասին պետք է ճիշտ ժամանակին խոսել, մի քիչ ուշ, մի քիշ շուտը կարող է ասվածի էֆեկտը կորցնել
ամեն ինչ հարաբերական ա…
համենայնդեպս, Վահան ջան, ճկուն մտորումներ են.
Թող որ բոլորս ստեղծաված ռամկաներից դուրս կարողանանք ու աշխատենք մտածել.
Խոսքս ուղղում եմ նրանց, ովքեր առ այսօր կարծում են, թե կազմակերպիչ կա հոկտեմբերի 27-ի գործում: Ես այդպես չեմ կարծում: Հենց առաջին օրվանից հավատացած եմ եղել, որ այդ տղաները ինքնուրույն են գործել: Մարդ, որը ի վիճակի չէ կյանքում մի ինքնուրույն բան անել, առանց մեկի թույլտվության կամ սանկցիայի, երբեք չի հավատա, թե կգտնվի մեկը, ով կկարողանա դա անել: Ես ամբողջ կյանքս ինքնուրույ եմ գործել: Երբ ինձ ԿԳԲ-ում հարցնում էին, թե ով է իմ գրքերի պատվիրատում, ասում էի, թե չկա այդպիսինը: Մարդիկ չէին հավատում: Ինչևէ, միտքս այն է, որ եթե մարդն ի վիճակի չէ մենակ համարձակ որոշում ընդունելու, ապա մինչև կյանքի վերջ կխոսի հոկտեմբերի 27-ի կազմակերպիչներից:
Եթե Վահագը չգիտի, ապա ասեմ, որ էդիկ Գրիգորյանը Յուրի Բախշյանի ընտանիքին գրեթե հարազատ մարդ էր: Այսինքն, նա իրոք տեղյակ չի եղել Հունանյան եղբայրների իրական պլաններից: Գուցեև իմացել է, որ խփելու են Վազգենին, բայց ոչ այդքանին, հակառակ դեպքում գոնե թույլ չէր տա Բախշյանի սպանվելը: Բայց համենանյն դեպս, մի բան է ինձ տխրեցնում. հոկտեմբերի 27-ը երջանկացրեց գրեթե ողջ հայ ժողովրդին, իսկ այդ երջանկության մեղավորները նստած են: Հայը միակ ազգն է աշխարհի, որ իր ուրախությունը կարող է սուգ դարձնել և ձևականորեն սգալ: Չեմ կարծում, թե մեկ այլ ազգ էլ է օժտված այսպիսի յուրօրինակ տաղանդով: Երբ հիշում են գաղտնի քեֆերը դեպքից հետո, զզվանքս գալիս է: Իսկ քեֆ անում էին հիմնականում վազգենականները:
Ախպերնեեեեեեեեեեեր, ի՞նչ եղաք, բան չմնաց ասելո՞ւ, թե` հրաման ստացվեց. «աստավիծ»… Կարողա՞, որ ասեցի` շատ, շաաաաաաատ շատ բան գիտեմ, մտքներովդ «…, որ ուրիշ մարդ էլ չիմանա» անցկացրի՞ք
))))))))))))))))) … բա որ ասում եմ` ես ցամաք տեղերում էլ եմ կարում ձուկ բռնել, չեք պատկերացնում… Դե հիմա պատկերացրեք, թե ոնց են, մի խումբ սերժանտներ, այցելում սերժանտ գլխավորին, ու ձեկուցում`
- Փարիզում հայտնված մեկը, ոնց որ թե շատ բան գիտի, մտածում ենք` տղեքով եթանք ընենց անենք, որ ուրիշներն էլ չիմանան,
- Ով է՞, էն կաբուռա սարքողը,
- Հա,
- «Հա», ու քու …………….., հո դուք չե՞ք խելռել… – Ու այդեղ սերժանտ գլխավորը, մտքերով ետ կգնար 99թ. մինչև` այն ապհը, երբ Հղման անունըՍեւանի ճանապարհին, Նոր-Հաճըն տանող ավտոճանապարհի խաչմերուկին մոտ, «Կրակեմ Հրաչի» հետ, քթների տակ` ամերիկանցի, FBI-ի սևամորդ մասնագետի վրա էին ծիծաղում, թե ոնց ֆռցրին ու ապուշ կտրած ետ ճամբեցին: Այ էդ քթի տակ ծիծաղելու պահին էլ, էն մեեեեեծ ակնոցների միջից, հայացքը ինձ բռնեց, հետո շուռ եկավ «Կրակեմ Հրաչի» կողմը, ու զարմացած հարցրեց, թե ես ինչ եմ անում այնտեղ: Կրակեմն ասեց «մեր հետ է», դե էնի ասեց, սերժանտ գլխավորն էլ հավատաց…
Բայց հավատաց մինչև այն պահը (2-3 տարի հետո), երբ մի օր սերժանտ Վաչոն զեկուցեց. «Շեֆ, մենք որ էն ժամանակ ԷՆ-ՎԵ-ԴԵ ում էինք, «շեստոյում» մի հատ կաբուռա կարող կար, մի երկու անգամ էլ մեր մոտ է եկել, -հա, հիշում եմ, Արծրունի սպանության գործով էլ, հրաչենց հետ էր եկել, հետո ի՞նչ, – Շեֆ, մենակ Արծրուն Մարգարյանի գործով չէ, Խորխոռունու գործով էլ են հետները տարել, «Սիրադեղյանի գործով» էլ, ու հիմա դրել ժուռնալիստներին սաղ ճիշտը պատմում է: Շեֆ, շեֆ, հիշո՞մ ես, որ Կրակեմ Հրաչը ասում էր` «Հորս արև, մենք չենք, դատախազությունից է», Աղվանն էլ ասում էր` «Հորս արև մենք չենք, Կրակեմի տղեքից է դուր եկել», շեֆ պարզվումա իրանք երկուսն էլ չէին խաբում, էդ «կաբուռա» կարողն է գործերի նյութերից տվյալներ արտագրել, իրա տեսածներն էլ հետը գրել, ուղարկել Նիկոլին» … – Դուք էս պատմությունը չե՞ք հիշում, բա, հենց Նիկոլը «Օրագրում» Խորխոռունու սպանության գործով տեղի ունեցած «դեպքերի վերարտադրություն» կոչվող քննչական գործողության մասին ու մասնակիցների տոչնի տվյալները տպեց, Գլխ.դատախազությունն ու «6-րդ վարչությունը» կպան իրար, Կրակեմ ասում էր` դատախազություն է, Աղվանն ասում էր` «6»-ից են, «Ստրիլոկը» Հակոբ Բաբայանաի վրա էր թափ տալի, էն 120 կիլանոց կյաժն էլ`, Չէ, Կարեն Հակոբյան, ձեր մեջից է : )))))))))))))))))))) … է, «ստրիլոկի» մտքով որտեղից անցներ, որ «կաբուռա» կարողը իրան ասեց` ամեն թազա մոդելիցս, քեզ մի հատ նվեր կտամ, դու տիրություն արա, ես վարչության ներսում կաբուռաներս ծախեմ», հա, ի՞նչ էր եղել որ, ամիսը մի հատ կաբուռ էի նվեր տալիս, բայց հոմ ձեռքերիս հալալ աշխատանքով, օրական 50 -100 դոլարի եկամուտ էի ունենում: «Ստրիլուկի» մտքով որտեղից անցներ, որ կաբուռա սարքելուց բացի, տեսածս ապօրենիությունները գանգոսկրիս տակ էի «save»…
Բայց ամենախոխմեն, գիտե՞ք որն էր, որ էս վերջի անգամ, հենց Հակոբ Բաբայանի, արդեն փակած բռի միջից հաջողացրի ու թռա: Հարիֆս հունվարի 17-ին, եթևի ուրախ ուրախ գործի էր գնացել, վազելով պրյամո Աղվանի մոտ էր մտել. «Շեֆ, այ շեֆ, բա չես ասի, երեկ են «կաբուռա» կարող լրագրողին «վերբովկա» եմ արել…, – հա՞» ուրախությունից պետք է որ գոռացած լիներ «նկարիչ» Աղվանը, ու Բաբայանին` «Պատմի, հլա պատմի տեսնեմ ոնց: Ուխխխխ, հիմա «Կրակեմը» իմանա, մանթրաժից… դե պատմիի, -Շեֆ, երեկ մինչև գիշերվա 12-ը պահեցի, ուզում էի «Գաղութների վարչություն» մտնելու համար հոդվածը դնեի, դե ոնց որ դու ու «Կրակեմը» որոշեցիք, մեկել նկատեմ, որ էս կաբուռչիկի պռոշները դողումա, հազիվ էր խոսում, հենց ասի «էդքան Վանոյին պաշտպանեցիր, հիմա պատկերացնում ե՞ս, գաղությում վիճակդ ի՞նչ է լինելու», էս որ լսեց, իրան վաբշե կորցրեց, հետո ասաց. «մենք կարող էինք օգնել, բայց դու մեր ընկերը չես: Դրա համար էլ չենք օգնի: Ճիշտ է դեմքիցդ երևում է, որ վախեցար, սկսեցիր արածներիցդ փոշմանել, բայց դու էլ լավ գիտես, որ հիմա Հակոբյան Կարենը, քեզ էլ չի հավատում», շեֆ, ուրեմն մի-քիչ եդպես վախեցած մնաց, մտածում էր ի՞նչ ճար անի: Մտածեց, մտածեց, մեկել ասեց, իսկ եթե ես հարյուր տոկոսով խոսք տամ, որ սրանից հետո կանեմ ենպես, ինչպես որ դուք կասեք, և որպեսզի հավատաք ինձ, հենց հիմա էլ, կտամ են աղջկա անունը, ում էդ դիսկերը կոպյա անելու համար սկզբում 100 դոլար տվեցի, իսկ վերցնելուց էլ150», -«Էդ աղջիկն ո՞վ է», -ենթադրում եմ, որ Աղվանը Բաբայանից պետք է որ հարցրած լինի, իսկ եթե հարցրել է, ուրեմբ Հակոբ Բաբայանը հաստատ պատասխանել է «Շեֆ, կաբուռա հարողը պրիզնատ եկավ, որ «Գաղութների» վարչության հատուկ մասում աշխատող Գայանեին 250 դոլար է տվել», -Նման դեպքում, ի՞նչ պետք է հարցներ Աղվանը, իհարկե. «Էդ Գայանեյին բերե՞լ եք, -Դե չէ, հեսա կաբուռա կարողը գա, հատներս կտանենք, որ տեղում ցույց տա, -Ո՞նց թե` հեսա կաբուռա կարողը գա, ինչի ուրա՞, -Շեֆ, բա չասացի, երեկ մինչև գիշերվա 12-ը էստեղ էինք, հո էդ ժամին չեինք գնալու էդ Գայանեյին գտնեինք, կաբուռա կարողին ծանուցագիրը տվել եմ, հեսա ժամը 9-ին կգա…»…
))))))))))))))))))))))))
Բա, այդպիսի բաներ, Աղվանն ու Բաբայանը աչքները սառեցրել, ճամբիս էին սպասում, մտքներով էլ չանցկացնելով, որ «6»-ի հայաթի կաբուռա կարողը, ժամը 9-ին Թիֆլիս-Բաթումի ճամբին էր արդեն…
Բաբայանի սենյակում, ես մտահոգվելու առիթներ, իրոք ունեցա, բայց չեի վախեցել, ձև էի բռնել, հավատում էի, որ էդ ինքնավստահ, հաստամարմին քննիչի կարող էի ֆռռացնել, ու մտածելուս արդյունքում էլ հորինեցի, իբր ինձանից 250 դոլարի մասին, ասեցի անունը Գայանե է, բայց այդ պահին որ մտքովս անցներ, ասենք Զառնշան, այդպես կասեի, կարռորը հորինածս կնոջը ներկայացնելիս, աչքերիս առաջ իրոք ներկայացրածս պատկերն էի պատկերացնում, տեսնում, իսկ քննիչ Բաբայանի համար կարևորը հենց դա էր.. Մի խոսքով հավատաց ու ես «թռա», բայց չեր անցե օր, նորից խաբեցի. Թուրքիա հասնելուցս անմիջապես հետո մի ինտերնետ սրճարան գտա, այնտեղից հայկական թերթերին հայտարարություն ուղարկեցի, ու մի100-150 հատ E-մաիլ հասցեներով նամակ գրեցի, այդպես մի քանի օր, մի օր էլ Բաբայան Հակոբից էմաիլով նամակ ստացա, նամակ չեր, ՀՀ գլխ. դատախազություն ներկայանալու ծանուցագրի լուսապատճենն էր: Ասի, ըհն, հիմա թող ստուգեն ու համոզվեն, որ Թուրքիայում եմ, ու ետ եկա Վրաստան, անցա Հայաստան, ու մի քանի վստահելի մարդուց բացի, մյուսների համար` Թուրքիայում մնացի: Դե վերջն էլ, տեսնում եք, հասա այստեղ, թղթով, բարաթ-փաստաթղթերով, ապացուցեցի, որ դեմոկրատիայից խոսող վարջակարգ քաղաքական հետապնդումներ է իրականացրել, ասացի ու ապացուցեցի, այսինքն` ոչ միայն քաղաքական ապաստարան ստացա, այլ նաև` հասա նրան, որ Ռոբ-Սերժ զույգին, պաշտոնապես ապտակ տվեցին:
………. Հայեր ջան, ես ինչի՞ մասին էի խոսում, ընկա հիշողություններիս գիրկը, մոռացա………….. , հա, հիշեցի, ասում եմ էստեղ, Վահան Իշխանյանի «Անկախի» ֆորումում են մի քանի օրը ահագին մարդ կար, ի՞նչ եղան, ասելիքները պրծա՞վ, թե՞ որ ասեցի շաաաաաաաաատ բան գիտեմ, մտքներով անցկացրած լինեն. «…, որ ուրիշներին էլ, չիմանան», ու հիմա սերժանտ գլխավորը բարկացել կպել է փեսի ջանը, թե. «հո դու չե՞ս խելռել, էտի միշտ ստրախովկով է ման գալի, բա «Կրակեմի» ու Բաբայանի ճանկերից դուրս թռնելը, ստրախովկա էի, ի՞նչ է…………..
Լավ, հոգնեցի, գնամ կինո նայեմ
Լսիր Վահագ, այս բլոգը շատ պատշաճ եւ կառուցողական կերպով գնում էր մինչեւ դու հայտնվեցիր։ Դրանից սկսյալ որոշեցի չմասնակցել։ Բայց ի վերջո ինչքա՞ն կարելի է վստահել moderator-ին, հուսալով որ քո ասածների վերաբերյալ հակափաստարկներ չեն հրապարակվելու, ինչպես կատարվում է tert.am-ում որտեղ անհնար եղավ քո փաստարկները կասկածի տակ առնող որեւէ կոմենտարիա անցկացնել։
Երբ 90-ականների կեսերին դու բոլորին բացատրում էիր թե ով ինչ է անում Հայաստանում եւ ինչ թաքուն նպատակներ է հետապնդում, մենք քեզ հավատում էինք։ Երբ քո նկատմամբ ոտնձգություններ տեղի ունեցան մենք տխրեցինք։ Երիտասարդ եւ համարձակ ազատ լրագրող մենք չեինք տեսել։
Հետո, երբ արդեն հնարավոր էր Դրոյի, Արաբոյի եւ Ղուկասյանի գործով բռնադատվածների հետ հանդիպել, ցավով նկատեցինք, որ քո ամբողջ արգումենտացիան խոշոր մի ստի սպասարկման էր ծառայում։ Դու մեզ խաբել էիր։
Հիմա էլ Հոկտեմբերի 27-ի Էդիկ Գրիգորյանի նկատմամբ ես չարացել։
Բարեբախտաբար մոտիկից եմ հետեւել հոկտեմբերի 27-ի դատավարությանը եւ չեմ բավարարվել ստրուկ այս կամ այն լրագրողի կարծիքը որդեգրելով իմ համար եզրակացություններ կայացնելով։
Եթե սկզբում ասեիր, որ սիրողական մակարդակով ես վերաբերում այդ գործին ամեն ինչ պարզ կլիներ։ Դու ոնց որ Էդիկից փիս աբիժնիկ ես։ Եթե քո ասելով Գրիգոր Գրիգորյանը Էդիկի մեղքն է թեթեւացրել, ուրեմն դու դատավարությունից տեղյակ չես։ Ուրիշ կողմից նայած. եթե որեւէ մեկը ճիշտ ցուցմունք է տալիս ու դա Էդիկի շահերից է բխում, ուրեմն պետք է ասել, որ Էդիկին պաշտպանեցին։
Դու նաեւ մեղադրում էիր Ա. Խաչատրյանին նրանում, որ երբ նրան ձեռ է տալիս նա խոսքը հիմնում է արեւմտյան-ժողովրդավարական արժեքների վրա, ու երբ պետք է լինում այն փոխարինում է ասիական արժեքներով։ Բայց չե՞ս նկատում որ դու ինքդ է, որ այդ ձեւով ես շարժվում։ Եթե եւրոպական արժեքների վրա պիտի հիմնվենք պետք է նախ եւ առաջ ծեծ ու ջարդով ընթացած նախաքննական բոլոր ցուցմունքները անվավեր ճանաչվեն։ Նաեւ, մենք որպես հասարակություն, պետք է վստահ լինենք, որ մեր անունից դատարանի կողմից տրված վճիռը համապատասխանում է մեր օրենքներին։ Ու այսպես, ինքդ էլ պիտի որ իմանաս, որ ըստ մեր օրենքների, ամեն մեկը պետք է պատժվի միայն իր կատարած հանցաքի համար, ու այդտեղ ենթադրություններ կատարելը արգելված է։ Քո նման Փարիզաբնակ լրագրողն անգամ պետք է հստակորեն տեսնի որ մի կողմից Նաիրի-Կարենի, ու մյուս կողմից՝ մնացյալի միջեւ, պատասխանատվության առումով հստակ բաժանում գոյություն ունի այս գործում։
Այստեղ ի վերջո հարցը Էդիկը կամ որեւէ այլ անարդարորեն իրեն հասնող պատժից ավելին կրելու դատապարտված մարդու մասին չէ։ Այստեղ հարցը միայն այն բանի մասին է, որ առկա է մի երեւույթ, որը կարելի է կոչել «վահագիզմ», ու որի հատկանիշներն են հետեւյալները.-
ա) Առանց ոչ մի փաստաթուղթ ներկայացնելու հայտարարել որ տեսել ես նման փաստաթղթեր։
բ) Հիմնվես այդ ենթադրյալ փաստաթղթերի վրա, ու կատարես վերլուծումներ։
գ) Այդ վերլուծումների ժամանակ ներգրավես իսկական տվյալներ, մի կողմից դրանց իմաստը-կոնտեքստը փոխելու համար ու մյուս կողմից մոռացության տալու համար այն փաստը, որ հիմնական արգումենտը սարքովի է։
դ) Ոչ մի հակափաստարկ քննարկման անգամ չարժանացնես, ու դրանք «անհստակ» հայտարարես։
ե) Ու ի վերջո եզրակացնես… որ այստեղ թաքուն մի բան գոյություն ունի, որ միայն դու ես կարողացել տեսնել։
Այս խաղը արդեն հին է, լեւոնական-մանուչարյանական ժամանակներին գուցե արդյունք տվեց, բայց այսօր նոր ձեւի մասին պետք է մտածես։ Գուցե խորհո՞ւրդ հարցնես քո պատվիրատու՝ Դավիթ Շահնազարյանի՞ց։ Մի պահ մտածի՛ր, ինչո՞վ է քո այս վարքը ծառայում մեր երկրին կամ հասարակությանը։