Հայերեն   English   Русский  

«Թուրքիան օտարերկրյա ղեկավարներին կանգնեցնում է բարոյական ընտրության առջև». Ռուբեն Սաֆրաստյան


  
դիտումներ: 1913

Հարցազրույց ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ Հանրային խորհրդի անդամ, պրոֆեսոր Ռուբեն Սաֆրաստյանի հետ:

- Պարոն Սաֆրաստյան, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ Թուրքիան հայտարարեց, որ պատրաստվում է ապրիլի 24-ին մեծ շուքով տոնել Գալիպոլիի ճակատամարտի 100-ամյակը: Ի՞նչ խնդիր է փորձում լուծել թուրքական կառավարությունն այդ քայլով:

- Խնդիրը շատ պարզ է՝ամեն կերպ ապականել ապրիլի 24-ի խորհուրդը: Սակայն այդ քայլով թուրքերն անցան որոշակի սահմանագիծ: Դա պարզապես պատմական կեղծարարություն չէր, այլև անբարոյական քայլ: Նրանք անցան բարոյականության սահմանը:

- Այնուամենայնիվ, 100-րդ տարելիցի ֆոնին Թուրքիան փորձում էր նաև կատարել քայլեր՝աշխարհին ցույց տալու, թե իբր բարեփոխվել է: Դրա վառ ապացույցը նախորդ տարվա ապրիլի 24-ին Էրդողանի ուղերձն էր կամ օրինակ` պոլսահայ հայտնի գրող, քաղաքական մեկնաբան Էթյեն Մահչուպյանին Դավութօղլուի խորհրդական նշանակելը: Գալիպոլիի ճակատամարտն ապրիլի 24-ին նշելը չի՞հակասում այդ քաղաքականությանը:

- Ոչ միայն չի հակասում, այլև լրիվ տեղավորվում է թուրքական քաղաքականության շրջանակներում: Մի կողմից նրանք որոշակի քայլեր են անում՝աշխարհին ցույց տալու, թե իբր փոխվել են, մյուս կողմից` շարունակում են ցեղասպանության ժխտման քաղաքականությունը բոլոր մակարդակներում: Մինչ օրս շատ հստակ շարունակվում է Հայաստանի նկատմամբ հարկադրման, ճնշումների և նախապայմանների քաղաքականությունը: Այսինքն` թե՛ ցեղասպանության խնդրում, թե՛ Հայաստանի հետ միջպետական հարաբերությունների հարցում Թուրքիան իր քաղաքականությունը չի փոխել:

- Թուրքական Today՚s Zaman պարբերականն օրերս տեղեկություն հրապարակեց, թե իբր Թուրքիայի կառավարությունը չեղյալ է համարել Գալիպոլիի ճակատամարտի 100-ամյակին նվիրված միջոցառումները, այնուհետև հրապարակվեցին այդ տեղեկատվությունը հերքող հայտարարություններ: Ի՞նչ էր սա, իրական տեղեկատվության արտահո՞սք, թե պարզապես ընդդիմադիր թերթի կողմից կառավարության գործունեությունը սևացնելու փորձ:

- Այստեղ շատ ավելի խորքային հարցեր կան: Իմ կարծիքով՝երկու իրարամերժ հաղորդագրություններն էլ համապատասխանում են իրականությանը, և երկուսի աղբյուրներն էլ իշխանական ու պետական բարձրագույն մարմիններն են: Այդ տեղեկատվությունը վկայում է Թուրքիայի իշխանական վերնախավում առկա երկփեղկվածության ու տարաձայնությունների մասին, իսկ եթե ավելի ընդհանրացնենք՝առկա խուճապային տրամադրությունների մասին: Հավանական է, որ ղեկավարության մի մասը դեմ է եղել այդ որոշմանը և համոզվելով, որ իսկապես արձագանքը բարենպաստ չէ, կազմակերպել են այդ «ուտեչկան»:

Իսկ ընդհանրապես չպետք է Today՚s Zaman-ն ընկալել որպես սովորական ընդդիմադիր թերթ: Այն կապված է գյուլենական շարժման հետ, իսկ գյուլենականությունը, փաստորեն, ժամանակակից Թուրքիայի հանրապետության քաղաքական ռեժիմի մի մասն է: Նրանք ընդդիմադիր են՝լինելով այդ ամենի մեջ: Կարևոր է նաև այն հանգամանքը, որ Գյուլենն ապրում է ԱՄՆ-ում և կապված է ամերիկյան որոշակի շրջանակների հետ: Նա պատահական մարդ չէ և պատահական չի այնտեղ գտնվում, նրան ամերիկյան որոշակի շրջանակներ դիտարկում են որպես երկընտրանք Էրդողանին, միգուցե ոչ անձամբ նրան, բայց նրա ղեկավարության ներքո որևէ մեկին: Հնարավոր է, որ Միացյալ Նահանգների կողմից նույնպես դժգոհություն կա` կապված այդ հրավերի հետ, ու նրանք փորձեցին Գյուլենի միջոցով ազդել, որ դա տեղի չունենա: Ըստ էության, ապրիլի 24-ին հրավեր ուղարկելով աշխարհի տարբեր երկրներ, Թուրքիան փորձում է իր բեռը տեղափոխել այդ երկրների վրա: Փաստորեն, այդ քայլով Թուրքիան օտարերկրյա ղեկավարներին կանգնեցնում է բարոյական ընտրության առջև: Սա շատ կարևոր հանգամանք է: Եվ ես համոզված եմ, որ նրանք իսկապես ստացել են ոչ բարենպաստ մեսիջներ այդ երկրների կողմից՝մոտավորապես այն ենթատեքստով, որ դուք հերքում եք` դա ձեր խնդիրն է, բայց մե՞զ ինչու եք ընտրության առջև կանգնեցնում:

- Ի՞նչ եք կարծում, ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը լեցուն կլինի՞ օտարերկրյա բարձրաստիճան հյուրերով:

- Հույս ունեմ, որ այո, որովհետև այս հարցը չպետք է դիտարկել աշխարհաքաղաքական հարթության վրա: Սա 1,5 միլիոն անմեղ զոհերի հիշատակության օր է, այստեղ բարոյական չափանիշներ են գործում: Եվ կախված այն հանգամանքից` այդ օրը օտարերկրյա բարձրաստիճան պաշտոնյաներն այստեղ կգան, թե կգնան Թուրքիա, դրանով էլ հենց կտրվի նրանց բարոյական կերպարի գնահատականը:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագիրը:

- Դա բացառիկ, աննախադեպ երևույթ էր մեր իրականության մեջ: Առաջին անգամ հնարավոր եղավ միահամուռ ձևով ընդունել կարևորագույն փաստաթուղթ՝Հայաստանի, Արցախի, Սփյուռքի մասնակցությամբ: Իսկ դա բարդ բան է: Այդ փաստաթուղթը կարևոր է նաև նրանով, որ արտահայտում է ոչ միայն այսօրվա իրականությունը, այլև նախանշում հարցի հետագա զարգացման ճանապարհները՝իրավական հենքի վրա:

- Լավ, աննախադեպ է, բացառիկ, բայց գործնականում ի՞նչ արդյունք կարող է տալ:

- Այսօր հենց այդ հարցն է ամենակարևորը: Առաջիկայում հնարավոր է՝Հանրային խորհուրդը հանդիպի հանրապետության նախագահի հետ, և ես հենց այդ հարցն եմ ուզում բարձրացնել, որ այո, փաստաթուղթն իսկապես շատ լավն է, բայց պետք է մտածել այն կյանքի կոչելու մասին: Ես կարծում եմ, որ աշխատանքը պետք է տեղափոխվի մասնագիտական դաշտ, պետք է ստեղծվեն մասնագիտական խմբեր՝կազմված իրավաբաններից, պատմաբաններից, քաղաքագետներից և այլ մասնագետներից, որոնք առանձին ուղղություններով կաշխատեն այդ փաստաթուղթն իրականություն դարձնելու ուղղությամբ: Հանձնաժողովն էլ պետք է զուգահեռ շարունակի իր գործունեությունը: Եթե մենք կարողանանք ճիշտ օգտագործել այս միասնական հնարավորությունը, անպայման ապագայում հաջողություններ կունենանք:

- Ինչպես և սպասվում էր, նախագահ Սարգսյանը մինչև ապրիլի 24-ը հետ կանչեց հայ-թուրքական արձանագրությունները խորհրդարանից: Մեզ համար սա ընդունելի քայլ էր, սակայն ինչպե՞ս կընկալվի այն արտաքին աշխարհում, արդյոք Թուրքիան չի՞ օգտագործի այդ հանգամանքը՝ցույց տալու, թե իբր հարաբերությունները կանխվեցին հայկական կողմի նախաձեռնությամբ:

- Թուրքերն արդեն նմանատիպ հայտարարություն արել են, թե տեսնո՞ւմ եք՝հայերը շահագրգռված չեն հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմամբ և այլն: Սակայն չեմ կարծում, թե դա լուրջ է ընդունվել: Մեր մոտեցումները հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման առումով շատ ավելի հստակ էին, քան թուրքերինը, և բոլորի համար էլ հասկանալի է, որ թուրքերը հերթական անգամ խաբեցին:

- Առաջիկա տարիներին հայ-թուրքական հարաբերությունների առումով ի՞նչ կանխատեսումներ ունեք, որևէ դրական տեղաշարժ կլինի՞:

- Առաջիկայում միջպետական հարաբերությունների առումով որևէ կարգավորում կանխատեսելի չէ առաջին հերթին Թուրքիայի ներկա վարչակարգի մոտեցման պատճառով: Այդ մոտեցումը ձևավորվել է դեռևս 1991 թ., երբ Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, բայց ասաց, որ Հայաստանի հետ հարաբերություններ չի հաստատի, քանի որ կան խնդիրներ, որոնք պետք է լուծվեն: Այդ ժամանակվանից մինչ օրս Թուրքիան իրականացնում է, միջազգային հարաբերությունների տեսության բնութագրմամբ, հարկադրման քաղաքականություն: Ունենալով աշխարհագրական առումով որոշակի առավելություններ՝ծով և այլն, Թուրքիան կարծում է, որ Հայաստանն այսօր առավել շահագրգռված է իր հետ հարաբերությունները կարգավորելու հարցում և պետք է որոշակի զիջումների գնա: Այնպես որ, ես մինչ օրս Թուրքիայի այդ քաղաքականության փոփոխման որևէ նախանշան չեմ տեսել:

- Պարոն Սաֆրաստյան, հնարավո՞ր է, որ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին բացվեն որոշ արխիվներ, մասնավորապես` Գերմանիայի ռազմական արխիվը, որտեղ նոր փաստեր կարող են ի հայտ գալ Հայոց ցեղասպանության պատմական իրողության վերաբերյալ:

- Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օսմանյան բանակի գլխավոր շտաբի պետը գերմանացի էր, և միայն այդ փաստը շատ բանի մասին է խոսում: Կան տվյալներ, որ Թուրքիայից հեռանալուց մի քանի օր առաջ գերմանացիները մաքրել են գլխավոր շտաբի արխիվը, իսկ այն տեղեկությունները, որոնք վերաբերում են իրենց, տարել են: Այսօր Գերմանիայի ռազմական արխիվները՝որպես այդպիսին, գոյություն չունեն. մի մասը ոչնչացվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, մի մասը տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ և դեռևս շրջանառության մեջ չէ: Եղել են հայազգի մասնագետներ, որոնք փորձել են գնալ այդ արխիվների հետևից, բայց այդպես էլ չեն գտել: Եվ հիմա էլ ես իմ ասպիրանտներին միշտ ասում եմ, որ պետք է փորձել գտնել այդ արխիվները:

Արխիվների մյուս կարևոր շրջանակը թուրքական այն արխիվներն են, որոնք կապված են Աթաթուրքի հետ, սակայն դրանք պահվում են Աթաթուրքի կենտրոնում և հատկապես օտարերկրացի մասնագետների համար, կարելի է ասել, փակ են: Այնտեղ էլ շատ կարևոր փաստաթղթեր կարող են ի հայտ գալ: Ընդհանրապես օսմանյան շրջանի արխիվները հնարավորինս «մաքրվել» են: Մի մասը ձևականորեն բաց է, դրված է համացանցում կամ տպագրված, դրանցից ես էլ եմ օգտվել, իսկ կարևոր փաստաթղթերը չեն հրապարակվել: Սակայն ցուցադրվածների մեջ էլ կան շատ ուշագրավ բաներ, որոնք նրանք առանց հասկանալու են բացել: Օրինակ` հայերի բռնի տեղահանության վերաբերյալ մի շատ կարևոր փաստաթուղթ կա՝օսմանյան կառավարության 1915 թ. մայիսի 30-ի նիստի որոշումը: Այն, անկախ դրա հեղինակների կամքից, բացահայտում է արևմտահայության տեղահանության իրական նպատակը: Փաստաթղթի տակ դրված է վարչապետ Սայիդ Հալիմ փաշայի, Էնվերի, Թալեաթի և չորս այլ նախարարների ստորագրությունները: Այդ որոշման մեջ գրված է, որ հայերին պետք է տեղահանել և վերջնականապես լուծել նրանց «անջատողական», «ապստամբական» շարժման խնդիրը: Պետք է ուշադրություն դարձնել այդ «վերջնականապես» բառի վրա: Սա գրեթե նույն արտահայտությունն է, որն օգտագործել են գերմանացիները 1942 թ. հունվարի 30-ի խորհրդակցության ժամանակ, երբ որոշել են ոչնչացնել հրեաներին՝ասելով այդ հայտնի «final solution»՝«վերջնական լուծում» արտահայտությունը: Սա էլ նույն արտահայտությունն է՝վերջնական լուծում տալ հայերի խնդրին:

Մի քանի տարի առաջ թուրքերը հրապարակեցին այդ փաստաթուղթը և միայն հետո հասկացան, թե ինչ են արել ու փորձելով շտկել իրենց սխալը՝օսմանյան թուրքերենը թարգմանեցին լատինատառ, ժամանակակից թուրքերեն, որտեղ արդեն այդ «վերջնական» բառի իմաստը փոխեցին: Իսկ անգլերեն թարգմանելիս ընդհանրապես այդ բառը տեքստից հեռացրեցին: Ես այդ ամենի մասին մանրամասն գրել եմ մի ծավալուն հոդվածում:


Զրույցը վարեց Անի Գասպարյանը





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: