Հայերեն   English   Русский  

​ՀԱՅՈՑ ԴԻՑԵՐԸ. ՎԱՆԱՏՈՒՐ ԵՎ ՆԱՆԵ


  
դիտումներ: 3032

Աշխարհի ժողովուրդներից միայն հայերս դիցարանում ունենք հյուրընկալության և ընտանեկան օջախի պահապան աստվածություններ: Եվ, բնականաբար, հայը նմանվելով իր երկրպագած զորություններին, միշտ աչքի է ընկել իր հյուրընկալությամբ, ընտանիքի նկատմամբ մեծ նվիրումով:

Վանատուրի և Նանեի պաշտամունքը տարածված էր հայոց մեջ: Հազարամյակների խորքից մեզ են ավանդվել շատ սովորույթներ, որ գալիս են հենց Վանատուրի և Նանեի պաշտամունքից: Օրինակ՝ հայոց օջախներում տոնական սեղաններին միշտ մեկ սպասք ավելի է դրվում անակնկալ հյուրերի համար: Դա տուրք է Վանատուր աստծուն, և հայերս շատ ենք օգտագործում «հյուրն աստծունն է» արտահայտությունը:

Ի պատիվ Նանե դիցուհու՝ այսօր էլ ընտանիքի մեծ մորը «նանի» կամ «նան» ենք կոչում:

Վանատուրի պաշտամունքի հետ է կապված հայոց կենսաձևը, հայոց կեցվածքը: Հայերս, փառաբանելով որևէ մեկին, ասում ենք՝ հյուրընկալ մարդ է, հյուրասեր է, երբ փորձում ենք պախարակել՝ հացը ծնկան ծայրին է, անաղուհաց մարդ է, և այլն, այսինքն՝ որքան հյուրընկալությունն առաքինության ընկալում է, այնքան անհյուրընկալությունը հայի համար պատվազրկության չափանիշ է:

Վանատուր աստվածը շատ հաճախ հանդես է գալիս մեկ այլ աստծու՝ Ամանորի հետ: Առհասարակ Վանատուրի պաշտամունքին էին նվիրված Նավասարդի տոնակատարությունը, Նավասարդյան խաղերը:

Հռոմեացի պատմիչ Ամմիանոս Մարկելինոսը, գրելով հայոց Պապ Արշակունի արքայի նենգ ու դավաճանական սպանության մասին, նշում է, որ հայոց երիտասարդ ու քաջ արքայի արյունը հեղվեց «հյուրընկալության աստծու սեղանի վրա»: Պետք է ենթադրել՝ Պապի սպանությունը տեղի է ունեցել Նավասարդյան տոների ժամանակ:

Վանատուր աստծուն նվիրված տաճարներ Մեծ Հայքում ամենուր էին, իսկ գլխավոր տաճարը գտնվում էր Բագրևանդ գավառում՝ Նպատ լեռան լանջին, որտեղ անց են կացվել Նավասարդյան տոնակատարություններն ու հայոց Աշխարհաժողովը: Բագրևանդ գավառի Բագարանի տաճարում էլ գտնվում էր Վանատուրի պաշտամունքի գլխավոր սրբավայրը: Վանատուրի տաճարներում նաև հյուրատներ, ճամփորդների համար կացարաններ են գործել: Եվ Վանատուր աստծուն նվիրաբերված, զոհաբերված ուտեստներից տաճարի քրմերը բաժին են հանել նաև հյուրերին, ճամփորդներին:

Նավասարդը հայոց ամենանվիրական, ամենասիրելի տոնն էր: Այն պետական նոր տարին էր, որ խորհրդանշում էր Հայկ նահապետի հաղթանակը Բելի նկատմամբ: Հետագայում, երբ Նավասարդը դարձավ համազգային տոնախմբություն, նվիրվեց Ամանոր և Վանատուր աստվածներին: Նավասարդի օրերին Բագրևանդում հավաքվում էր հայոց Աշխարհաժողովը: Դա ներկայացուցչական մարմին էր, որտեղ արքայից մինչև շինական հավաքվում էին հավասար իրավունքներով և քննարկում երկրի կարևորագույն խնդիրները: Ապա սկսվում էր տոնախմբությունը: Վահագնական մարզախաղեր էին կազմակերպվում, հայոց պատանիներն ու երիտասարդները մրցում էին մարզախաղերով, ռազմախաղերով: Դա օլիմպիական խաղերի նախատիպն էր:

Նավասարդի տոնակատարությունը հայերը նշել են վաղնջական ժամանակներից: Ահավասիկ, պատմությանը հայտնի է, որ հայոց Մենուա արքան մ.թ.ա. IX դարում իր Արծիվ անունով ձիով թռել է շուրջ 12 մետր: Հայոց հզոր տիրակալը բնավ պարապ չէր, ոչ էլ քմահաճույք էր ձիով թռչելը: Արձանագրված փաստը, իհարկե, Նավասարդյան խաղերին է վերաբերում:

Նավասարդին հայոց նազանի աղջիկներն իրենց հմայքն էին ցուցադրում պարերով, գեղեցիկ ներկայացումներով: Ապա առատ սեղանների շուրջ արքա թե շինական միասնաբար խնջույքի էին նստում՝ փառաբանելով հայոց աստվածներին, մասնավորապես՝ Վանատուրին, Ամանորին և Հայկ նահապետին:

Նավասարդի մասին գողտրիկ ու փոքրիկ բանաստեղծություն է ավանդել XI դարի հայ իշխան, գիտնական Գրիգոր մագիստրոս Պահլավունին.

- Ո՞վ կտա ինձ ծխանի ծուխը,

Եվ առավոտը նավասարդի,

Եղնիկների վազելը և եղջերուների վարգելը,

Մենք փող էինք փչում և թմբուկ զարկում,

Ինչպես օրենքն էր թագավորների…

Նավասարդի նշանակությունը եկեղեցին աղճատեց, խեղաթյուրեց, և այժմ այն ներկայացնում է որպես Արարատի գլխին Նոյյան տապանի կանգ առնելու օր: Ըստ երևույթին՝ մինչ 301 թվականը Վանատուր աստծուն նվիրված տաճար է եղել նաև Մշո Սբ. Կարապետ եկեղեցու տեղը, քանզի քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո, Վանատուրի հեթանոսական տոնը խափանելու համար Գրիգոր Լուսավորիչն այն փոխեց հենց Սբ. Կարապետի և Աթենոգինեա հիշատակի տոնով։

Վանատուրը հայոց տոնածիսական համակարգի հովանավոր դիցն էր: Պատահական չէ, որ հին հայերենում չենք ունեցել ճաշարան, ռեստորան բառին համարժեք բառ: Դրան փոխարինել է տաճար բառը: Եվ բնական է, հայոց տոնածիսական համակարգը ձևավորվել է հենց Վանատուրի պաշտամունքի շուրջ: Պատահական չէ, որ հայոց արքաներն անգամ սեղան են նստել գլխաբաց՝ տաճարում հանելով իրենց թագը, հանդերձանքում պահելով միայն սուրը: Պարսից արքաները հակառակը՝ սեղանի շուրջ նստել են թագով:

Այստեղից է գալիս նաև հայերի մոտ հացի պաշտամունքը, հացի սրբացումը: Հայոց մեջ տարածված սովորություն կա. անգամ մեր օրերում, երբ հացթուխը փռից հանած առաջին հացը պարտադիր կա՛մ նվիրում է անցորդներին, կա՛մ բաժանում դրկիցներին: Դա ևս տուրք է Վանատուր աստծուն:

Վանատուրի պաշտամունքին է առնչվում նաև Նանեի պաշտամունքը: Չէ՞ որ հյուրընկալությունը, հյուրասիրությունը հայոց օջախների հարգը բարձրացնող երևույթներ են: Տարածված ասացվածք է՝ օջախիդ դուռը միշտ բաց լինի: Այս առումով Վանատուրն ու Նանեն, հանց եղբայր ու քույր, հայոց կեցվածքի, վարք ու բարքի պահապաններն են:

Նանեն, ընտանեկան օջախի պահապան աստվածուհի լինելուց զատ, իմաստության, ողջախոհության աստվածուհին է: Նաև արհեստների հովանավոր դիցուհին է: Նրա կերպարը հայության մեջ, հայի կենցաղում այսօր էլ մարմնավորում է ընտանիքի մեծ մայրը՝ տատը, որ իր ողջամտությամբ, իմաստությամբ, բարի խորհուրդներով միշտ ուղեկիցն է երիտասարդների: Հայերիս մեջ տարածված է նաև «Տատն ու պապը օջախի կողբեքն (պահապանն) են» ասացվածքը: Ահա Նանե դիցուհուն բնութագրող ասույթ, որ մեզ է ավանդվել հազարամյակների խորքից:

Նանեի պաշտամունքի գլխավոր տաճարը Մեծ Հայքի Եկեղյաց գավառի (նախկինում կոչվել է Անահտական) Թիլ ավանում է գտնվել: 301 թվականին Գրիգոր Լուսավորչի հրոսակներն ավերեցին ու գետնին հավասարեցրին այն: Տասնյակ տարիներ անց այնտեղ կառուցեցին Գրիգորի դամբարանը:

Հավանաբար հայոց Մանանաղի գավառն էլ եղել է Նանեի պաշտամունքի գլխավոր կենտրոններից մեկը, և գավառի անվան ստուգաբանությունը, ըստ երևույթին, կապված է Նանե անվան հետ:

Մեծ Հայքի Դերջան գավառը և Դերջան քաղաքը հայտնի էին նաև Մամախաթուն՝ (մեծ տիկին, մայր տիկին) անուններով: Հավանաբար Դերջանն էլ եղել է Նանեի պաշտամունքի կարևորագույն հանգույցներից մեկը:

Անհիմն է Նանե աստվածուհուն ռազմի դիցուհի անվանելը: Նախ, հայերս ունենք ռազմաստված՝ հանձին Վահագնի, ապա՝ հայոց արժեհամակարգից դուրս է համատեղել կնոջ և ռազմիկի էությունները:

Նման տեսակետի հեղինակները Նանեին համեմատում են հունական Աթենասի հետ, դրանից էլ այդ սխալ տեսակետն են առաջ քաշում: Սակայն հելլենական Աթենասն իր անբարոյական կեցվածքով շատ հեռու է հայոց դիցուհուց, որը ողջախոհության մարմնացում է:

Ի դեպ, Նանեի պաշտամունքը Հայաստանից տարածվել է նաև Արևելքում, հատկապես՝ պարսիկների, վրացիների, աքքադացիների, շումերների մոտ: Իհարկե, այս ժողովուրդների դիցարանում Նանեն բացարձակ արժեք չէ և հանդես է գալիս այլ դերակատարությամբ և գործառույթներով:

Նանե աստվածուհու կերպարն արտացոլված է նաև ազգային էպոսում՝ հանձին պառավ Նանեի:

Ի դեպ, ինչպես Մայր Անահիտը, Նանեն նույնպես կարող էր հանդիսանալ հայոց քաղաքների, մայրաքաղաքների հովանավոր դիցուհի: Այսօր դժվար է պարզաբանել, թե Անի անձնանունը հայոց այդ նվիրական դիցուհիներից ո՞ր մեկից, Անահիտի՞ց, թե՞ Նանեից է առաջացել:

Ինչևէ: Նանեն՝ Մեծ մայրը, Նանը, հայոց սրբազան օջախների պահապան տիրուհին է, հայոց մեջ միշտ սիրելի, միշտ պաշտելի է:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: