Հայերեն   English   Русский  

​Մեր հասարակությունը, այդ թվում՝ պետական ողջ համակարգը, հիվանդ է. Ռազմիկ Մարտիրոսյան


  
դիտումներ: 7058

Անկախությունը կերտողները շարքի զրուցակիցը 1-ին գումարման ԳԽ, 1-ին և 3-րդ գումարման ԱԺ պատգամավոր, 1999-2003 թթ. սոցապ նախարար Ռազմիկ Մարտիրոսյանն է:

- Պարո՛ն Մարտիրոսյան, նշեցինք Հայաստանի երրորդ Հանրապետության անկախության 25-ամյակը: Եթե հետադարձ հայացք ձգեք մեր պետության անցած ուղուն, ի՞նչ ձեռքբերումներ և ի՞նչ բացթողումներ կնշեք:

- Դժվար է միանշանակ այդ հարցին պատասխանել, մի կողմից՝ շատ կարճ ժամանակ է 25 տարին, մյուս կողմից էլ՝ մի ամբողջ 25 տարի է:

Մենք կորցրեցինք մեր տնտեսությունը, արդյունաբերությունը, առաջացավ հսկայական գործազրկություն, հասարակությունը միանգամից ծայրահեղ բևեռացավ, որն ազդեց նաև անկախության ընկալման վրա: Կարելի է ասել` այս 25 տարիները մեր անկախության փորձության տարիներ էին, և հիմա էլ անկախության գաղափարն էական փորձություններ է ապրում՝ կապված մեր սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների հետ: Հասարակության մեջ խիստ մեծացավ անարդարության զգացողությունը, որը նախկինում չկար: Սկսվեց արտագաղթ, ճիշտ է այս պահին հիմնականում աշխատանքային միգրացիա է, որը բնորոշ է նաև այլ երկրների, այնուամենայնիվ, ինձ համար դա շատ ծանր խնդիր է:

Պարզվեց՝ անկախությունն իր գինն ունի: Եթե այդ արժեքը երկրի մարդկանց արտագաղթն էր, որը չգիտենք՝ ինչքան կտևի և երբ կսկսվի հակառակ գործընթացը, ապա հարց է առաջանում` այդ դեպքում ինչի՞ համար էր պետք անկախությունը, եթե այն չդարձավ անկախություն և բարեկեցություն բոլորի համար:

Իսկ ձեռքբերումը, բնականաբար, ազատությունն էր: Հատկապես նոր սերնդի համար դա արդեն դարձել է ապրելակերպ, և նոր սերունդը դժվար կարողանա հաշտվել այլ կարգավիճակի, իրավիճակի հետ:

Բայց եթե փիլիսոփայորեն ընդհանրացնենք, ապա կա մի կատեգորիա, որը կոչվում է հնարավորություն և թվացյալ հնարավորություն: 80-ականների վերջին գոնե մեր սերունդը համոզված էր, որ մենք կկարողանանք անկախանալ և անկախ պետություն կառուցել, իսկ այսօր ես սկսում եմ մտածել, որ գուցե դա թվացյալ հնարավորություն էր:

- Անկախության համար պայքարելիս ինչպիսի՞ն էիք տեսնում անկախ Հայաստանի ապագան, ինչպիսի՞ Հայաստանի համար էիք պայքարում:

- Նախ մենք պայքարում էինք անկախության համար: Եթե ընդհանուր բնութագրենք այդ ժամանակաշրջանը հասարակական մակարդակով՝ մենք խիստ ուտոպիստական պատկերացումներ ունեինք և՛ անկախության, և՛ ապագա պետության մասին: Այդ ուտոպիզմն իր դրոշմը դրեց մեր պետական շինարարության վրա:

Մեզ մոտ այնպիսի տպավորություն էր, որ ամբողջ աշխարհը պատրաստ է մեզ աջակցելու որպես անկախ պետության, և մեզ ոչինչ չի մնում, քան անկախանալ: Բայց հատկապես հիմա պարզվեց, որ շատ պարզունակ պատկերացումներ էին:

- Անկախության տարիների բացթողումները մեկնաբանելիս երբեմն ասվում է, որ 1991-ին հայությունը պատրաստ չէր անկախությանը: Ձեր կարծիքով`այն ժամանակ որքանո՞վ էինք պատրաստ անկախությանը:

- Եթե հայ ժողովրդի պատմությանը նայենք, ասենք, 100 տարվա կտրվածքով, 1918-ին, երբ վերականգնվեց պետականությունը, ցավոք, մեր ժողովրդի պայքարի արդյունքում չէր:

Անգամ պայքարող, ակտիվ մարդկանց մոտ բնավ մտադրություն չկար Արևելյան Հայաստանում պետականություն ստեղծել, որովհետև դա երկրի արվարձանն էր: Հանգամանքների բերումով ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետությունը: Այսինքն՝ մենք մեր պայքարով չէ, որ կարողացանք անկախանալ և ձեռք բերել անկախություն, դա արտահայտվեց նաև Սովետական Հայաստանի դեպքում, այն նույնպես ներքին զարգացումների արդյունք չէր: Եթե այդ տեսանկյունից դատենք 91-ի հանրաքվեն, պետք է ասեմ, որ հանրաքվեով չէ, որ մենք անկախացանք. դրանով մենք ընդամենը ցանկություն հայտնեցինք: Եթե Խորհրդային Միությունը չփլուզվեր վերևից, ապա չեմ կարծում, թե լիներ այնպես, ինչպես եղավ: Մյուս հանրապետություններն էլ Խորհրդային Միության փլուզման արդյունքում կամա-ակամա ձեռք բերեցին անկախություն: Նույնիսկ Ղարաբաղյան շարժումը սկզբում ընթանում էր «Լենին, պարտիա, Գորբաչով» կարգախոսով և միայն ընթացքում այն փոխվեց անկախությամբ: Այս փաստերը խոսում են այն մասին, որ հասարակությունը հանրային մակարդակում, այնուամենայնիվ, պատրաստ չէր:

Նույնիսկ քաղաքական առումով 90-91-ին մենք չունեինք կազմակերպված քաղաքական ուժ, որ կարողանար վերցնել իշխանությունը: ՀՀՇ-ն կազմավորման փուլում էր: Լավ հիշում եմ, որ ՀՀՇ-ն ձևավորվեց շարժման արդյունքում: Այստեղ մի կոպիտ սխալ տեղի ունեցավ: Այդ հզոր շարժումը, որը գաղափարական մեծ ոգևորություն և զարթոնք առաջացրեց, ցավոք սրտի, մի կուսակցություն վերագրեց իրեն, հետո, գալով իշխանության, վարկաբեկվեց` դրանով իսկ վարկաբեկելով այդ ամբողջ շարժումը, որը կարող էր դեռևս տասնամյակներ դառնալ հոգևոր և մտավոր ազդակների հիմնական աղբյուրը: Ցավոք սրտի, այդպես չեղավ:

Մեր հասարակության մեջ անկախության ձգտումը շատ մեծ էր: Եթե պատկերավոր ասեմ, այդ ամենը նման էր բանտարկյալի, որը բանտից դուրս է գալիս, արդեն ունի ազատություն, և այդ ազատությունը աշխարհի չորս կողմերն են, այլ բան չունի: Ինչ-ինչ առումով մեր անկախությունն այդպիսին ստացվեց: Դարձանք անկախ, բայց հանրային մակարդակում չգիտեինք՝ ինչպիսի պետություն և հասարակություն ենք ուզում:

Բերեմ օրինակ, քանի որ եղել եմ Գերագույն խորհրդում: Պետք է անկեղծորեն խոստովանենք, որ մեր ամբողջ օրենսդրությունը` սկսած սահմանադրությունից, ամբողջությամբ արտագրեցինք: Այսինքն՝ այդ օրենսդրությունը, առավել ևս՝ սահմանադրությունը չդարձավ հասարակության ներքին զարգացումների, հասարակության անդամների համաձայնության արդյունք: Այն ընդամենը արտագրություն էր, և պետք է ասեմ, որ արտագրում էինք անեկդոտային՝ Վարդանիկի շարադրություն գրելու սկզբունքով. մի մասը վերցնում էինք ամերիկյան, մի մասը եվրոպական, մյուս մասն էլ՝ ռուսական օրենսդրությունից, և մեզ մոտ ստացվեց դրա աջաբսանդալը: Օրենքի տեքստը մի բան է, բայց մենք պատկերացում չունեինք, թե այդ տեքստերն ինչպես կաշխատեն իրականության մեջ, սոցիալական իրավիճակներում, և մենք տեսանք, որ լուրջ խզումներ և հակասություններ առաջացրեցին:

Էլ չեմ խոսում արժեքների մասին, որ կային այդ օրենքներում, նույն սահմանադրությունում՝ ժողովրդավարություն, ինքնիշխանություն, մարդու և քաղաքացու իրավունքներ: Մենք շատ անլուրջ նայեցինք այդ արժեքներին: Անլուրջ ի՞նչ առումով. մենք ինքներս այդ գործընթացները չէինք ապրել, չպատկերացրեցինք, որ յուրաքանչյուր իրավունք, լինի տնտեսական, սոցիալական թե քաղաքական, նույն Եվրոպայում իր զարգացումներն է ապրել, դրա համար սերունդներ են պայքարել, աքսորվել, գիլյոտինի ենթարկվել: Մեզ մոտ դա չընկալվեց. մեզ թվաց, թե դա սովորական բան է, արտագրեցինք, և վերջ: Երբ մեզ մոտ մարտի մեկ տեղի ունեցավ, հանկարծ հասկացանք, որ ընտրական իրավունքի մեջ արյուն կա: Այսինքն՝ գրեցինք, բայց չհավատացինք, ապրելակերպ չդարձրինք, և այդ արտագրությունը բերեց շատ անլուրջ վիճակ: Այսօր էլ նույնը շարունակվում է, մենք չենք հավատում մեր գրածներին, այն սկզբունքները, արժեքային համակարգը, որ դրված են մեր սահմանադրության մեջ, կարծես ուրիշների համար են, ոչ թե յուրաքանչյուրիս: Իսկ այդ ամենն անպայման իրեն զգացնել է տալիս:

- Ո՞րն եք համարում պետականաշինության 25 տարիների ընթացքում թույլ տրված ամենամեծ սխալը:

- Ամենամեծ սխալ որակելն ինձ համար ընդունելի չէ, որովհետև սխալներ շատ են եղել, առանձնացնել որևէ սխալ շատ դժվար է: Ես կառանձնացնեի այն, որ մենք չունեինք այն ներքին զարգացումների արդյունքը՝ որպես անկախություն: Ամենամեծ թերությունն այն էր, որ հանրային մակարդակով չէինք պատկերացնում, չգիտեինք` ինչպես և ինչպիսի պետություն կառուցել: Ամենամեծ թերությունը դա էր: Ֆրանսիական հեղափոխությունից առաջ 100 տարի համարվում էր լուսավորչական դար, նոր գաղափարներով, պատկերավոր ասած, ռմբակոծեցին հասարակությունը: Մենք անկախության մասին ընդամենը 2-3 տարի էինք խոսում, խոսքը հասարակության, ոչ թե առանձին անհատների մասին է: Հասարակական մակարդակում այսօր էլ չունենք ընդհանրական մեր պատկերացումները թե՛ հասարակության, թե՛ պետության մասին: Սա մնում է ամենամեծ բացը, որն իր ազդեցությունն է գործում նաև այսօր:

- Իսկ ներկայում մեր երկրի առջև ծառացած ամենամեծ մարտահրավերը ո՞րն եք համարում:

- Գիտեք, առաջ համարում էի աղքատությունը, այսօր թիվ մեկ խնդիրը համարում եմ կոռուպցիան: Այն բացից, որ չունեինք հստակ պատկերացումներ պետության մասին, պետությունը կառուցեցինք հընթացս, ինչպես օրն էր թելադրում, չունեցանք հստակ պետական ներդաշնակ գործող համակարգ՝ իր ներքին տրամաբանությամբ:

Պետական համակարգի գործունեության արդյունավետությունն այսօր ամենամեծ խնդիրներից մեկն է, և ընդհանրապես կարծում եմ՝ ամբողջ հասարակությունն է այսօր ենթարկվել կոռուպցիայի:

Կոռուպցիան հասարակական համակարգերի հիվանդությունն է: Եթե այս տեսանկյունից մոտենանք, ապա մեր հասարակությունը, այդ թվում պետական ողջ համակարգը, հիվանդ է: Եվ խնդիրը հասարակության ու պետական համակարգի առողջացումն է, իսկ սա ենթադրում է մանրակրկիտ վերլուծություն, ախտորոշում, որովհետև ամեն մի օղակ ունի իր հիվանդության տեսակը: Այստեղ խիստ մասնագիտական մոտեցում է պետք: Այսինքն՝ այս պահին գերխնդիրը հասարակության և պետության առողջացումն է:

- Ապրիլյան պատերազմը մեծ փորձություն էր մեր երկրի համար: Ձեր կարծիքով` ի՞նչ դասեր պետք է քաղենք տեղի ունեցածից և ի՞նչ քայլեր ձեռնարկենք:

- Ի՞նչ ցույց տվեցին ապրիլյան իրադարձությունները: Առաջին` մինչ այդ թվում էր, որ հասարակությունը նիհիլիզմի մեջ է, գաղջ մթնոլորտ է, մարդիկ հուսալքված են, հիասթափված, նրանց չի հետաքրքրում ո՛չ հայրենիքը, ո՛չ պետությունը, լքում են և այլն: Բայց այս իրադարձությունները ցույց տվեցին, որ հայ ժողովրդի համար՝ թե՛ Հայաստանում, թե՛ դրսում ապրող, հայրենիքը մնում է այն գաղափարը, որի համար պատրաստ են նաև կյանքը զոհել: Բայց, ցավոք, նույնը չէ պետության պարագայում:

Եթե խոսում ենք կոռուպցիայի մասին, ապա համակարգային է և համատարած: Քաղաքացիները չէին կարողանում ընկալել, թե ինչու հայ դատավորներն անարդար են դատում, ինչու են մաքսավորները փող վերցնում, ինչու են պետական չինովնիկներն անընդհատ իրենց կյանքը դժվարացնում և այլն, որի հետևանքով հասարակության մի մեծ շերտ Հայաստանի Հանրապետությունը չէր ընկալում որպես ազգային պետություն, որպես իր պետություն, ինչի հետևանքով տարբերություն է առաջացել հայրենիքի ու պետության միջև: Հայրենիքի համար պատրաստ են կյանքը տալու, պայց պետությունն իրենցը չէ: Եթե փիլիսոփայական առումով փորձենք ընդհանրացնել, ապա ապրիլյան պատերազմի դասերից մեկն այն է, որ մենք խնդիր ունենք պետությունն էլ բարձրացնելու հայրենիքի մակարդակի, այսինքն՝ այնպիսի պետություն ստեղծենք, որն այս հասարակությունը կընդունի որպես իր պետություն, որի համար արժե կյանք էլ տալ:

- Իսկ ինչպիսի՞ն եք տեսնում Հայաստանի ապագան:

- Գիտեք, կյանքը ցույց տվեց, որ ցանկություններով չէ: Ես նաև նախարար եմ աշխատել, բայց իմ ցանկություններով չեմ առաջնորդվել, որպես նախարար փորձել եմ անել այն, ինչ հնարավոր է եղել: Այստեղ խիստ էական տարբերություն կա:

Ես մեծացել եմ գյուղում, համայնքային կյանքը շատ կարևոր միջավայր եմ համարում ապրելու համար: Իմ երազանքն է ունենալ այդպիսի համայնք, որը մի ամբողջություն է, որտեղ մարդիկ պարզապես ապրում են ներդաշնակության մեջ: Հայաստանում կուզենայի նման ներդաշնակ հասարակություն տեսնել, բայց դա ընդամենը ցանկություն է:

Ինչպիսին կլինի ապագան՝ այսօր շատ դժվար է ասել, որովհետև մենք առանձնացված չենք աշխարհից, իսկ աշխարհում այս օրերին արմատական, անսպասելի ու արագ փոփոխություններ են տեղի ունենում, որոնք ազդելու են նաև մեր զարգացումների վրա:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: