Հայերեն   English   Русский  

​Խորհրդային տարիներին գիտնականներին հոգեբանական ճնշումներով էին լռեցնում, հիմա` ֆինանսական


  
դիտումներ: 17128

«Անկախը» պարբերաբար անդրադառնում է հայագիտության, մասնավորապես՝ հնագիտության ձեռքբերումներին: Այս լուսաբանումները, որքան էլ տարօրինակ է, վեր հանեցին մի միտում. գիտական շրջանակներում որոշակի թիվ են կազմում այն մասնագետները, որոնք Ուրարտուի ոչ հայկական պետություն լինելու վարկածի կողմնակից են: Մինչդեռ թվում էր, թե հարցի քննարկումն անցյալում է մնացել՝ շնորհիվ գիտական բազմաթիվ հիմնավորումների:

Ուստի «Անկախը» հայագետների հետ հրապարակումների շարք է նախաձեռնում՝ նպատակ ունենալով ևս մեկ անգամ արծարծել առկա գիտական հիմնավորումները, ինչպես նաև տվյալ թեմայով մասնագետների երկխոսության ու քննարկումների հանրային հարթակ ստեղծել:

Վանի թագավորության հայկական հիմքերի և առկա տարակարծությունների պատճառների մասին ենք զրուցել Երևանի պատմության թանգարանի հնագիտության և միջնադարյան պատմության բաժնի վարիչ, պատմաբան Անժելա Տերյանի հետ:

- Տիկին Տերյան, անկախության հաստատումից հետո որոշ ժամանակ լռեց Ուրարտուի հայկական պետություն չլինելու վարկածը: Սակայն վերջին շրջանում այս տեսակետը նորից առաջ է մղվել` համակիրներ հավաքելով նաև հայաստանյան գիտական շրջանակներում: Ձեր կարծիքով` ի՞նչն է պատճառը:

- Անկեղծորեն ասեմ` այսօրվա զրույցն ինձ մի փոքր տարօրինակ է թվում, որովհետև ես էլ Ձեզ պես կարծում էի, որ այլևս այս մասին չպետք է խոսենք. ֆիլմեր են նկարահանվել, աշխատություններ են գրվել այն մասին, որ Ուրարտուն հայկական պետություն է: Սակայն, ինչպես նկատել եք, դեռ կան մարդիկ, հիմնականում՝ հին սերնդի ներկայացուցիչներ, որոնք չեն ցանկանում փոխել իրենց մտածելակերպը և ասել այն, ինչ ճշմարիտ է:

Նրանք ունեն վաղուց հրատարակած աշխատություններ, հոդվածներ, որոնցից ոչ մի կերպ չեն ուզում հրաժարվել: Դա իրենց բնավ պատիվ չի բերում, որովհետև պատմությունն այն առարկան է, որը տեղում չի մնում, անընդհատ նոր փաստեր են հայտնաբերվում, հնագիտական նոր իրեր են պեղվում: Հետևաբար, մտածելակերպը փոխել բոլորովին էլ վատ չի լինի: Մարդ պետք է մտածի, որ ամեն ինչ զարգանում է, պատմությունը՝ նույնպես: Ուրեմն այդ կերպ պետք է մոտենալ պատմությանը, մասնավորապես՝ հայոց պատմությանը, որը բացահայտորեն աղավաղված է հատկապես ոչ հայ պատմաբանների կողմից: Ցավոք, նրանց կողքին միշտ էլ հայտնվել են հայ ուսումնասիրողներ, որոնք պաշտպանում են նրանց տեսակետները:

- Բազում ապացույցներ կան, որ Ուրարտուն հայկական պետություն է: Փաստերից մի քանիսը կներկայացնե՞ք:

- Ուրարտու-Արարատ բառակապակցությունը շատ վաղուց եմ սկսել օգտագործել` հասկանալով, որ եթե Արարատի պետություն ասեմ, միգուցե չհասկանան, իսկ միայն Ուրարտու բառը չէի ուզում օգտագործել, քանի որ Արարատն է հայկական: Ուստի սկսեցի օգտագործել Արարատ-Ուրարտու տերմինը, որպեսզի հասկանալի լինի: Իսկ վերջին տարիներին մտածում եմ, որ հայկական պետականության համար պետք է օգտագործել ոչ թե Արարատ-Ուրարտու, այլ Արամյան արքայատոհմի ժամանակաշրջան տերմինը: Արամն Արարատ-Ուրարտուի առաջին թագավորն է, որի մասին մեզ տեղեկություններ է տալիս Ասորեստանի արքա Սալմանասար Երրորդը մ.թ.ա. IX դարում: Գրում է, որ մի քանի անգամ արշավել է Ուրուատրի (Ուրարտու) և իր դեմ դուրս է եկել այդ երկրի թագավորը` Արամե անունով: Սա նշանակում է, որ Միտանիի (առաջին հայկական հզոր պետությունը Հայկական լեռնաշխարհում, ստեղծվել է մ.թ.ա. XV-XIV դարերում Հայկական լեռնաշխարհի հարավում խուրրիական (հայկական) միտանի ցեղի առաջնորդների կողմից) անկումից հետո հայկական լեռնաշխարհում կազմավորվել է նոր պետություն, որը կարողացել էր միավորել հայկական ցեղերը: Սալմանասարն ինքն է նշում, որ մի քանի անգամ արշավել է դեպի հայկական լեռնաշխարհ: Բնականաբար, նրան դիմադրելու համար անհրաժեշտ էր ուժերը միավորել: Եվ Արամեին հաջողվել է կենտրոնացնել ուժերը և ստեղծել պետություն:

Իհարկե, Սալմանասար Երրորդը նշում է, որ ինքը հաղթել է Արամեին, բայց պետականության հիմքերը դրված էին: Պետության հիմնադրի` Արամեի անունով մենք կարող ենք այդ ժամանակաշրջանի Հայաստանը կոչել Արամյան ժամանակաշրջանի Հայաստան, ինչպես ասում ենք, օրինակ, Երվանդունիների ժամանակաշրջան, Արտաշեսյանների ժամանակաշրջան: Չէ՞ որ Երվանդը և Արտաշեսն իրենց արքայատոհմի առաջին ներկայացուցիչներն էին և նրանց անուններով կոչվեցին արքայատոհմերը: Նույնն էլ այս պարագայում: Արամյան արքայատոհմ եզրույթի կիրառման դեպքում էլ ոչ ոք չի կարող ասել, թե դա հայկական չէ:

Արամյան արքայատոհմին VI դարում փոխարինեց Երվանդունիների արքայատոհմը, այնուհետև` Արտաշեսյանների արքայատհմը:

Ուրարտու անունն առաջին անգամ հանդիպում ենք մ.թ.ա. XIII դարի ասուրական աղբյուրներում` Սալմանասար Առաջինի արձանագրություններում, որտեղ Ուրուատրի ձևն է կիրառվում: Այնուհետև Սալմանասար Առաջինի որդու` Թիկուլթի-Նինուրթայի արձանագրության մեջ օգտագործվում է Նաիրի անունը: Փաստորեն, դրանք նույն տարածաշրջանի, նույն երկրի անուններն են: Թիգլաթպալասար Առաջինի (մ.թ.ա. XII դար) արձանագրության մեջ ևս հանդիպում ենք Նաիրի անվանը: Սա նշանակում է, որ Նաիրին և Ուրարտուն նույն պետությունն են: Իսկ ոչ ոք չի ասում, որ Նաիրին հայկական պետություն չէ:

Այնուհետև Ադադնիրար Երկրորդի և Աշուրնասիպալ Երկրորդի օրոք, սա արդեն մ.թ.ա. IX դարն է, Ուրարտու և Նաիրի անունները արձանագրություններում օգտագործվում են որպես հավասարազոր անուններ նույն երկրի համար: Եվ մ.թ.ա. VIII դարի վերջերին, երբ Արարատ-Ուրարտուն կազմավորված, ուժեղ պետություն էր, ասորեստանցիները արձանագրություններում շարունակում են օգտագործել Ուրարտու և Նաիրի անունները:

Արարատ-Ուրարտուի առաջին թագավորներն իրենց կոչում են Նաիրի երկրի թագավորներ: Արձանագրություններից զգացվում է, որ Սարդուրին և ուրարտական մյուս թագավորները հպարտությամբ են իրենց կոչում Նաիրի երկրի թագավոր:

Գիտական աշխարհում մեծ է այն ուսումնասիրողների թիվը, որոնց կարծիքով` ասորեստանցիները Խուրրի երկիրը կոչում էին Նաիրի, իսկ Ուրարտու պետության կազմավորմամբ տեսնում էին խուրրիական քաղաքական ավանդույթները: Այսինքն՝ Ուրարտուն Միտանիի շարունակությունն էր, որը ստեղծվեց ասորեստանցիների դեմ պայքարելու համար: Ա. Գյոտցեն (XX դարի հայտնի գերմանա-ամերիկյան գիտնական, խեթագետ) համոզված էր, որ խուրրիները, միտանիները և ուրարտացիները մեկ ժողովուրդ են, պարզապես նրանք ներկայացնում են տարբեր պետական կազմավորումներ:

Գիտենք, որ Արարատ-Ուրարտուի առաջին թագավորներն իրենց երկիրը կոչում էին Բիայնիլի, այսինքն՝ Վանի թագավորություն: Սա այն դեպքերից է, երբ կազմավորվող պետությունը կոչվել է մայրաքաղաքի` Վանի անունով:

Ուշադրություն դարձնենք նաև ուրարտական արքայացանկի անուններին: Այն սկսվում է Արամե (Արամ) և ավարտվում Էրիմենա (Արմենակ) անուններով: Էրիմենայից հետո հիշատակվում են Ռուսա Երրորդ և Ռուսա Չորրորդ թագավորները, որոնց մասին քիչ տեղեկություններ կան: Սրանցից հետո հավանաբար տեղի է ունեցել արքայատոհմի փոփոխություն, որովհետև գործող արքայատոհմն այլևս չէր կարողանում պայքարել արտաքին թշնամիների դեմ: Հանդես են գալիս Երվանդունիները: Ապստամբության և ներխուժման մասին որևէ տեղեկություններ չունենք:

Կան նաև այլ տեղեկություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ասելու, որ Արարատ-Ուրարտուն հայկական պետություն էր: Առաջավոր Ասիայի շատ ժողովուրդների, այդ թվում և հայերի համար շատ կարևոր աղբյուր է Աստվածաշունչը:

Աստվածաշնչում Հայաստանի մասին առաջին հիշատակությունն այսպիսին է, որ Ասորեստանի Սենեքերիմ թագավորի որդիները` Ադրամելիքը և Սարասարը, սպանում են իրենց հորը (մ.թ.ա VIII-VII դարեր) և փախչում Արարատի երկիր: Իսկ XX դարի կեսերին Իսրայելում՝ Քումրանի քարանձավներում, Աստվածաշնչի նոր օրինակ է հայտնաբերվել, որտեղ Արարատի փոխարեն օգտագործվում է Ուրարատ տարբերակը, որը Ուրարտուի և Արարատի միջանկյալ տարբերակ է:

Արարատ-Ուրարտու անունների պարզաբանման համար կարևոր է նաև պարսից Դարեհ Առաջին արքայի (մ.թ.ա. VI-V դարեր) Բեհիսթունյան եռալեզու արձանագրությունը, որտեղ Հայաստանի համար օգտագործվել է Արմինա (հին պարսկերեն), Ուրաշտու (բաբելերեն) և Հարմինույա (էլամերեն) անունները:

Այսքանից հետո ինչպե՞ս կարող են ասել, որ Ուրարտուն հայկական չի եղել:

- Տիկին Տերյան, այդ պարագայում ինչո՞ւ են որոշ գիտնականներ անտեսում այդ բոլոր փաստերը:

- Ցանկության հարց է: Չեն ուզում տեսնել: Ես էլ եմ զարմանում: Երբ փաստերը համադրում ես, հասկանում ես, որ իրենց ասածը դատարկություն է: Երևի սկզբունքայնություն են պահում և ուզում են իրենց թեզը մինչև վերջ առաջ տանել:

- Կարծիք կա, որ այս տեսակետը պաշտպանվում է նաև միջազգային գիտական ամսագրերում տպագրվելու, միջազգային գիտական շրջանակների կողմից ընդունելի լինելու համար: Ի՞նչ կարելի է անել այս առումով, որպեսզի մեր տեսակետն ընդունելի դարձնենք, ոչ թե հարմարվենք ուրիշի տեսակետին:

- Պետք է ուժեղ լինես, որ կարողանաս քոնն անցկացնել: Սա վերաբերում է թե՛ մարդուն, թե՛ պետությանը: Պետք է կարողանաս քո թեզն առաջ տանել ու չընկնել գրանտների հետևից: Պետք է համառ լինես ու կուլ չգնաս փողին: Նրանք գրանտներ են ստանում, հրավերով գիտաժողովների են մասնակցում: Իսկ դրա համար ձայնդ պետք է կտրես:

- Տիկին Տերյան, իսկ որքանո՞վ է հիմնավոր հնագետների այն մոտեցումը, թե հնագիտությունն ազգային պատկանելություն չի կարող ցույց տալ: Մի՞թե դա ճիշտ է:

- Իհարկե ոչ: Եթե ես հազարամյակներ շարունակ այստեղ եմ ապրել, ինչո՞ւ պետք է հողից գտնվածն իմը չլինի: Ազգային պատկանելությունը ո՞րն է: Այդպես ասում են նրանք, ովքեր այլ տարածքից են եկել, պեղում, հանում են, բայց չգիտեն, թե ինչպես ներկայացնեն: Իսկ այս տարածքում ինչ գտնվի՝ մեր նախնիներն են ստեղծել, ոչ ոք չի կարող մեզանից խլել:

- Իսկ հայագիտության զարգացման համար մեզ ի՞նչ է պետք:

- Պետք են ֆինանսներ, պետք է լավ վարձատրել մարդկանց, ֆինանսավորել պեղումները, որ դրա համար գրանտի վրա հույս չդնեն: Խորհրդային տարիներին բռնի մեթոդներով թույլ չէին տալիս ասելիքդ ասել: Ռաֆայել Իշխանյանին ինչպե՞ս էին փորձում լռեցնել. հոգեբանորեն ճնշում էին, ինչ ասես ասում էին նրա մասին, միայն թե լռեցնեին: Խորհրդային տարիներին պատմաբաններին ու հնագետներին հոգեբանական ճնշումներով էին փորձում լռեցնել, հիմա` ֆինանսական միջոցներով: Երբ ֆինանսական վիճակը լավանա, կարծում եմ՝ իրավիճակը կփոխվի:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: