Հայերեն   English   Русский  

​Ակնհայտ երևում է, որ ուրարտերենը հայերեն է. ուրարտագետ


  
դիտումներ: 17029

Ուրարտուի հայկական պետություն լինելու լեզվաբանական հիմնավորումների մասին «Անկախը» զրուցել է ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտաշխատող, ուրարտագետ Սարգիս Այվազյանի հետ:

- Պարոն Այվազյան, խորհրդային տարիներին շատ էր քննարկվում Ուրարտուի ոչ հայկական լինելու վարկածը: Մի շարք գիտական հիմնավորումներից ու անկախացումից հետո թվում էր, թե հարցը փակված է: Սակայն վերջին տարիներին Հայաստանում այդ հարցը նորից արդիական է դարձել` կողմնակիցներ հավաքելով: Ձեր կարծիքով` ո՞րն է պատճառը:

- Հարցը վաղուց` դեռ XIX դարի վերջերից քաղաքականացվեց, հատկապես՝ XX դարի 30-ական թվականներին, երբ Թուրքիայում Աթաթուրքի ղեկավարությամբ որոշում կայացվեց, որ թուրքերը տարածաշրջանում պետք է ներկայացվեն որպես բնիկ ժողովուրդ, իսկ մյուս ժողովուրդները` որպես եկվորներ: Իրենք այդ նպատակով մեծ գումարներ ծախսեցին՝ և՛ երկրի ներսում, և՛ դրսում գիտնականներ վարձելու, ուղղորդելու, պատվերներ կատարելու համար: Առաջին թիրախը խեթական պետությունն էր, որը Թուրքիայի, այսպես ասած, տարածքի արևմտյան մասն էր զբաղեցնում, բայց աչքաթող չէր արվում նաև Ուրարտուն:

XIX դարի վերջում բոլորը համոզված էին, որ Ուրարտուն Հայաստանն էր, XX դարի սկզբում էլ այդպես շարունակվում էր, նույնիսկ 30-40-ական թվականների գրքերում ասորագետները, աքքադագետներն աղբյուրներն անգլերեն թարգմանելիս Ուրարտուի դիմաց գրում էին Արմենիա: Բայց 30-ականների վերջում արդեն Ֆաշիստական Գերմանիայում մի քանի հոդվածներ հրատարակվեցին, որոնք հիմնավորում էին, որ ուրարտերենը հայերի հետ կապ չի կարող ունենալ, որ այն ընդհանրապես հնդեվրոպական լեզու չէ: Հետագայում այն կցվեց խուռիերեն կոչված լեզվին, որի ինչ լինելը ևս հայտնի չէ: Ստացվում էր, որ այդ երկու լեզուները ոչ մի լեզվաընտանիքի մեջ չեն մտնում: Այդպիսի մի տեսակետ ստեղծվեց, որը դարձավ դոմինանտ և, ցավոք սրտի, ներմուծվեց նաև մեզ մոտ:

Թեև մեզանում կային մարդիկ, որոնք դեմ էին այդ տեսակետին, այն հիմնավորվեց խորհրդային, այսպես ասած, պալատական արևելագիտության ճնշումների պայմաններում` ի դեմս Իգոր Դյակոնովի, որը համարվում էր Մերձավոր Արևելքի գլխավոր մասնագետը: Չգրված օրենք էր, որ գլխավոր մասնագետի կարծիքը պետք է հաշվի առնել: Իսկ Դյակոնովը կաշառակեր ավանտյուրիստ էր, ադրբեջանցիներից մեծ գումարներ էր վերցրել ու մարական կայսրությունը դարձրել ադրբեջանական: Հայոց պատմության ութհատորյակում Ուրարտուի բաժինն այդ մարդու ճնշման ներքո է գրվել:

Ինչ վերաբերում է այսօրվա որոշ գիտնականներին, որոնք շարունակում են այդ տենդենցը, դա էլ պատահական չէ, որովհետև նույնիսկ այսօր կան ինստիտուտներ, մարդիկ, որոնք ֆինանսավորվում են դրսից, ինչ-որ անհասկանալի աղբյուրներից, որոնց սկիզբը դժվար չէ հասկանալ, թե ուր է տանում, մանավանդ եթե հաշվի ենք առնում նրանց տենդենցիոզ մոտեցումը:

- Բազմաթիվ աշխատություններ ունեք` նվիրված ուրարտերենի և հայերենի ընդհանրություններին: Ձեր աշխատություններն ամփոփելով` ի՞նչ ընդհանրություններ ունեն այդ երկու լեզուները: Նույն լեզո՞ւն են:

- Ասեմ` մեզ մոտ եղել են ու կան անկախ գիտնականներ, որոնք գումարի համար չեն գործ անում: Նրանք նույնիսկ խորհրդային ճնշումների պայմաններում շարունակում էին մնալ գիտության հիմքերում և հարցը չքաղաքականացնել: Չնայած այն մարդիկ, որոնք պատվերով գործ էին անում, ազնիվ գիտնականներին էին մեղադրում հարցը քաղաքականացնելու և ազգայնամոլության մեջ:

Ակադեմիկոս Ջահուկյանը 60-ականներին զգուշորեն էր մոտենում ուրարտերենի հայերեն լինելու փաստին ու խոսում էր հեռավոր ցեղակցության մասին, բայց կյանքի վերջին տարիներին ակնհայտ խոսում էր, որ դա հայերեն է:

Ինքս փորձել եմ ուրարտերենը նայել ամբողջության մեջ: Պետք է ասեմ` երբ խորանում ես` ակնհայտ երևում է, որ ուրարտերենը հայերեն է: Իհարկե, կան տարբերություններ և՛ արդի հայերենի, և՛ գրաբարի հետ համեմատած, ինչը բնական է: Բայց որ լեզվի հիմքում հայերենն է` ակնհայտ է:

Մինչև նախորդ դարի 30-ական թվականներն արտասահմանյան գիտնականների համար էլ ընդունելի էր, որ ուրարտերենը նույն հայերենն է: Բայց հետագայում իրադարձությունների բերումով հիմնավորվեց այն տեսակետը, թե ուրարտերենը հայերեն չէ և անգամ հնդեվրոպական լեզու չէ: Հիմա ուրարտերենի մասնագետներն այդքան շատ չեն: Ավելի շատ հնագետներ են: Ընդ որում, Թուրքիայում վերջին տարիներին շատացել են ուրարտագիտական կենտրոնները: Բայց լեզվի հարցով նրանք դեռևս այդքան շատ չեն զբաղվում, հիմնականում եվրոպական մասնագետներ են: Բայց վատն այն է, որ ուրարտերենով զբաղվող մասնագետներից ոչ մեկը հայերեն չգիտի: Պատճառն այն է, որ ուրարտագիտությունը ժամանակին տարանջատվեց հայագիտությունից: Հայագիտությունը համարվեց հնդեվրոպաբանության մի մաս, ուրարտագիտությունը դարձավ անհիմք ճյուղ:

Անգամ այն փաստը, որ լեզվի ինստիտուտում այժմ այս հարցով չեն զբաղվում, դրա հետևանքներից է: Ակադեմիկոս Ջահուկյանը զբաղվում էր իր անձնական նախաձեռնությամբ, պաշտոնապես իրենց թեմատիկայի մեջ դա չէր մտնում:

Իրավիճակը շտկելու համար մասնագետներ է պետք պատրաստել: Իսկ դա մի օրում չի լինում: Նաև հին մասնագետները ժամանակին ուղղորդվել են այդպես ու այժմ էլ շարունակում են պնդել, որ ուրարտագիտությունը հայագիտություն չէ, այլ արևելագիտություն: Այն մարդիկ, որոնք այսօր շարունակում են ակտիվ պնդել Ուրարտուի և ուրարտերենի ոչ հայկական բնույթը, ուրարտերենի մասնագետներ չեն: Յուրաքաչյուրն իր ոլորտի մասնագետ է, բայց ոչ ուրարտերենի: Դա էլ աբսուրդ է: Ինչպե՞ս կարելի է, չիմանալով մի թեմա, խոսել այդ մասին ու նման հայտարարություններ անել: Նույնն է, թե հիմա ես չինարենի վերաբերյալ հայտարարություններ անեմ:

Ինչ վերաբերում է բուն հարցին, լեզուները համեմատելու բոլորի կողմից ընդունված կանոններ կան: Առաջին հերթին համեմատվում են բառարմատները, հնչյունական տարբերությունները, առանձնացվում են համապատասխանությունները, համեմատվում են շարահյուսությունը, քերականության այլ տարրեր, նաև տիպաբանությունը: Երբ այս սկզբունքով նայում ենք` ստացվում է, որ ուրարտերենի մեզ հասած բառապաշարի 70 տոկոսը հայերեն է, մնացած 30 տոկոսի հարցը դեռևս պարզ չէ: Քերականության առումով կան տարրեր, որոնք գրեթե նույնությամբ համապատասխանում են գրաբարին ու անգամ արդի հայերենին, կան բաներ, որոնք տարբերվում են, ինչը զարմանալի չէ, մանավանդ եթե նկատի ունենանք, որ հայերենում քերականությունը շատ ավելի արագ է փոխվում, քան բառարմատները:

Օրինակ՝ գրաբարի և ներկայիս հայերենի միջև բառարմատների քիչ փոփոխություն կա, այն էլ հիմնականում` հնչյունական: Իսկ քերականությունը փոխվել է բավական կտրուկ, ընդ որում՝ երկու անգամ:

Եթե կոպիտ հաշվարկով վերցնենք, հայերենում շուրջ 700-750 տարին մեկ փոխվում է քերականությունը, իսկ ուրարտերենի և գրաբարի տարբերությունը 1000 տարուց ավելի է: Նաև չպետք է ուրարտերենը դիտարկել որպես նախագրաբար, քանի որ կա նաև բարբառների գործոնը: Ուրարտուի կենտրոնները հիմնականում եղել են հարավ-արևելքում, ի տարբերություն գրաբարի, որը մեծ հավանականությամբ ստեղծվել է Այրարատի խոսակցական բարբառի վրա, ճիշտ այնպես, ինչպես ներկայիս գրական լեզուն` Երևանի բարբառի հիման վրա կամ արևմտահայերենը՝ Պոլսի բարբառի հիման վրա: Սրանք էլ իրենց մոտ եղած բարբառն են օգտագործել, ուստի տարբերությունների մեջ պետք է հաշվի առնել նաև բարբառի գործոնը:

Ամփոփելով ասեմ, որ բառապաշարն առնվազն 70 տոկոսով հայերեն է, բառակազմիկ ածանցները 80-90 տոկոսով հայերենում կան, իսկ քերականությունը, ինչպես ասացի, ավելի շատ է փոխվել, որը բնական է:

- Պարոն Այվազյան, հայագիտության այս ճյուղի մեր մոտեցումն ինչպե՞ս կարելի է միջազգային ասպարեզում ընդունելի կամ ճանաչելի դարձնել:

- Բարդ բան եք ասում: Դրա համար ժամանակ է պետք: Նաև միջոցներ են պետք: Մեկ բան է, երբ այստեղ 1-2 հոգի զբաղվում է այդ թեմայով, թեկուզ ինտենսիվ աշխատություններ է հրատարակում, մեկ այլ բան է ունենալ կապեր, գիտաժողովներ հրավիրել: Մի այլ խնդիր էլ կա` երիտասարդների դեպքում մոտեցում փոխելը հեշտ է, բայց տարիքով մարդիկ, որոնք իրենց ողջ կյանքում մի բան են ասել, հիմա հեշտ ու հանգիստ դիրքերը չեն հանձնի:

Ես աշխատել եմ իմ գրքերը նաև անգլերենով ներկայացնել: Քննադատություն չկա ո՛չ դրսից, ո՛չ ներսից: Եթե որևէ մեկն ասում է, թե ուրարտերենը հայերեն չէ` թող փաստեր բերի: Ես ինքս իմ պնդումը փաստերով եմ հիմնավորում: Մյուս թևը միայն խոսքերով է բավարարվում: Վերջին պնդումն է` թող Արևմուտքը ընդունի, մենք էլ կընդունենք: Բայց Արևմուտքը մի բառ հայերեն չգիտի, նրանք նայում են ձեզ, իսկ դուք ձայն չեք հանում:

- Կարծիք կա, որ Ուրարտուի ոչ հայկական լինելու վարկածը հայ մասնագետները պաշտպանում են միջազգային գրախոսվող պարբերականներում տպագրվելու հնարավորություն ունենալու համար:

- Սուտ է դա: Իրենք դա անում են իրենց ֆինանսավորումից չզրկվելու համար:

- Իսկ Ձեր կարծիքով` ի՞նչ է պետք, որպեսզի հայագիտությունը, այդ թվում և ուրարտագիտությունը զարգանա:

- Երկու խնդիր` ֆինանսավորում և կազմակերպչական հստակ ստրուկտուրա: Չունենք ո՛չ մեկը, ո՛չ մյուսը: Հայագիտությունը ցիրուցան է: Հայագիտության մի մասը դարձրել են արևելագիտություն, մի մասը դեռ հայագիտություն է մնում: Ֆինանսավորումն էլ ուղղակի ծիծաղելի է: Ձեր կարծիքով, ինչո՞ւ են թուրքական գրանտներով աշխատում: Եթե կարծում եք, թե շատ մեծ գումարներ են ստանում, ոչ: Մեր ֆինանսավորումն այնպիսին է, որ մարդիկ ֆիզիկապես աշխատելու հնարավորություն չունեն: Ամեն մեկը մի ձևով իր ճարը տեսնում է, հիմա այս մարդիկ էլ այս կերպ են իրենց հարցը լուծել` դրսից ֆինանսավորում բերելով: Իսկ ինչպես գիտենք, անվճար պանիրը միայն թակարդում է:

Ընդ որում, երբ ֆինանսավորման մասին եմ խոսում, խոսքը միայն աշխատավարձերի մասին չէ: Մտնում ես գրադարաններ, ժամանակակից գրականություն չկա: Դրանք ձեռք բերելու գումարներ էլ չկան: Մեր ծանոթություններով, կապերով ինչ հնարավոր է` ապահովում ենք, ինչն էլ չէ` չենք ունենում: Էլ չեմ խոսում գիտաժողովների, պեղումների և այլ բաների մասին:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: