Հայերեն   English   Русский  

Շատ շփվեք գիտնականների հետ, հաստատ կշահեք. գիտնականի առաջարկը կառավարությանը


  
դիտումներ: 12546

Հայաստանում գիտության խնդիրների ու հնարավոր լուծումների մասին «Անկախը» զրուցել է ՀՀ ԳԱԱ Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանի տնօրեն, ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածու Արեգ Միքայելյանի հետ:

- Պարոն Միքայելյան, Ձեր գնահատմամբ ի՞նչ վիճակում է գիտությունը Հայաստանում:

- Երկու հակադիր կարծիքներ կան, և յուրաքանչյուրում որոշակի չափով ճշմարտություն կա: Եթե օբյեկտիվ լինենք, Հայաստանն այսօր կարող է հպարտ լինել, որ ունի այս մակարդակի գիտություն: Աշխարհում չեք գտնի որևէ մեկ այլ պետություն Հայաստանի պես փոքր տարածքով, սակավաթիվ բնակչությամբ ու համանման տնտեսական ցուցանիշներով, որ ունենա այս մակարդակի գիտություն: Հայաստանը բացառիկ պետություն է այս տեսանկյունից:

Բայց օբյեկտիվության համար նաև պետք է նշենք, որ բավականին զիջել ենք դիրքերը: Երբ նայում ենք երկրների վարկանիշային աղյուսակները՝ ըստ գիտության մակարդակի, պարզ է դառնում, ու մեր դինամիկան անկումային է, 1995-ի տվյալների համեմատությամբ՝ այժմ ավելի ցածր դիրքերում ենք: Այսօր Հայաստանն աշխարհում գիտությամբ 73-րդ տեղում է, մինչդեռ տնտեսական ցուցանիշներով՝ 125-130-րդ տեղերում:

Մեր տվյալները միջինից բարձր են, բայց կարող էինք ավելի լավ ցուցանիշներ ունենալ:

Առանձին գիտությունների գծով Հայաստանում առաջատարն աստղագիտությունն է, այս ոլորտում մենք 43-րդ տեղում ենք` մեզանից առաջ ունենալով ընդամենը 42 երկիր, որ ավելի հզոր աստղագիտություն ունեն: Բայց այս ոլորտում էլ անկում ունենք, 1995-ին 31-րդ տեղում ենք եղել: Այլ երկրներում աստղագիտության և ընդհանրապես, գիտության զարգացման համար մեծ գումարներ են հատկացնում: Մեզ մոտ անգամ դրա 1/100-րդը չենք ստանում: Պարզ է, որ այս պայմաններում մրցակցելն անհնար է, բայց մենք էլի կարողանում ենք պահել մեր դիրքերը:

Աշխարհի բոլոր պետությունները, որոնք ունեն լավ գիտություն, հզոր տնտեսություն ունեն: Եվ կարող ենք ասել հակառակը` որտեղ հզոր տնտեսություն կա, այնտեղ լավ գիտություն կա: Կապը միանշանակ է: Սա նշանակում է` եթե գիտությունը զարգացնես, տնտեսությունը կզարգանա: Փայլուն օրինակներ կան, որոնք մի քանի տասնամյակ առաջ հետամնաց երկրներ էին, բայց գումարներ ներդնելով գիտության մեջ՝ զարգացման կտրուկ թռիչք են ապրում: Կարևոր է, որ մարդիկ հասկանան՝ սա է զարգանալու ճանապարհը, այլապես կընկնենք հետամնաց երկրների շարքը:

Ասեմ, որ Հայաստանը վերջերս հիմնադրել է տարածաշրջանային աստղագիտական կենտրոն, որն ընդգրկում է Հարավարևմտյան և Կենտրոնական Ասիան: Լուրջ քաղաքական հաղթանակ է, որ տարածաշրջանային կենտրոնի կարգավիճակը վստահվել է մեզ` տարածաշրջանի ամենափոքր պետությանը: Սա նշանակում է, որ գիտությունը շատ կարևոր դեր կարող է խաղալ երկրի ճանաչման, միջազգային հեղինակության և նույնիսկ քաղաքական խնդիրները լուծելու հարցում:

- Ասացիք, որ հայաստանյան գիտությունն աստիճանաբար զիջում է դիրքերը: Ո՞րն է հիմնական պատճառը: Եվ ի՞նչ քայլեր են հարկավոր անկումը կասեցնելու համար:

- Առաջին պաճառը սուղ ֆինանսավորումն է: Բոլոր պետություններում, որտեղ գիտությունը զարգանում է, խոշոր ներդրումներ են անում գիտության մեջ: Երկրորդը, որը կարող ենք դիտարկել որպես առաջինի հետևանք, սերնդափոխությունն է: Այն սերունդը, որն ապահովում էր մեր գիտության արդյունքները, աստիճանաբար ծերանում է, մի մասը հեռանում է բնական ճանապարհով, մյուս մասը՝ այլ ոլորտներ կամ արտասահման, երիտասարդ սերունդն էլ գիտություն գալու մեծ ցանկություն չունի, քանի որ ֆինանսավորումը ցածր է:

Երրորդ պատճառը մեր տեխնիկական հնացած բազան է, որն էլի ֆինանսների պակասի հետևանք է: Մենք մրցակցում ենք 60-70-ական թվականներին տեղադրված դիտողական տեխնիկայով: Պատկերացնո՞ւմ եք, թե ինչքան բարձր ենք եղել, որ դեռ մրցակցում ենք այդ տեխնիկայով: Դա շատ լուրջ թերություն է: Ճիշտ է, հիմա զարգացնում ենք նաև վիրտուալ աստղագիտությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս օգտվելու համաշխարհային տվյալների բազայից:

- Ձեր թվարկած բոլոր խնդիրների հիմքում ֆինանսավորման պակասն է ընկած: Սակայն կառավարության որոշմամբ առաջիկա տարում գիտության ֆինանսավորումը նվազելու է շուրջ 7 տոկոսով և մինչև 2020-ն այդ մակարդակի վրա է մնալու: Դա ինչպե՞ս կանդրադառնա գիտության վրա:

- Մի քանի տարի առաջ էլ կառավարությունը որոշում կայացրեց, որ մինչև 2020-ը մի քանի անգամ պետք է ավելացնի գիտության ֆինանսավորումը: Այդ որոշումը մնաց թղթի վրա: Հիմա, որքան հասկանում եմ, ֆինանսավորման կրճատումը կապված է ընդհանուր պետական բյուջեի նվազման հետ: Միայն գիտության ֆինանսավորումը չէ, որ կրճատվելու է:

Ինչպե՞ս կանդրադառնա: Պարզ է, որ բացասական: Բայց մյուս կողմից մենք էլ աստիճանաբար հասունանում ենք հասկանալով, որ միայն պետական ֆինանսավորմամբ հնարավոր չէ լուրջ աշխատել, ուստի նաև միջազգային միջոցներն ենք օգտագործում: Տարեցտարի այդ տենդենցն ավելանում է: Հիմա գիտնականների մեծ մասը դա հասկանում է, այլ բան է, որ մի մասը փորձ չունի, մյուս մասը չի կարողանում դա իրագործել: Բայց տարեցտարի փորձն ավելանում է:

Ունենք նվազագույն ֆինանսական բազա, որը տալիս է պետությունը: Այդ նվազագույնը պետք է լիներ երկրի միջին աշխատավարձի չափ: Որովհետև գիտական աշխատանքը ամենաբարդ աշխատանքներից մեկն է: Բոլոր տեղերում էլ այն ավելի բարձր է գնահատվում, քան միջինը, բայց եթե միջինի չափ լիներ գիտնականի վարձատրությունը, մենք մեզ հարգված կզգայինք ու մեր միջոցներն օգտագործելով՝ կփորձեինք ավելացնել ֆինանսավորումը:

- Պարոն Միքայելյան, Գիտության պետական կոմիտեի որոշմամբ` 70-ից բարձր տարիք ունեցող մասնագետներն այսուհետ չեն կարող ղեկավարել այդ կառույցի կողմից հատկացվող դրամաշնորհային ծրագրերը: Տեղի՞ն է այդ որոշումը: Դա ինչպե՞ս կանդրադառնա գիտության վրա:

- Որոշումն առայժմ կիրառվել է մեկ` հայ-ռուսական համատեղ դրամաշնորհների մրցույթի դեպքում, բայց սահմանափակումը գործելու է բոլոր ծրագրերում: Արդյունքները դեռևս չկան, որ դատենք` լավ նախագծեր անցան, թե չէ:

Կարող եմ ընդհանուր նկատառումներով ասել, թե կիրառելի է արդյոք այդ տարբերակը մեզ մոտ: Իմ կարծիքով` դեռևս ոչ: Մեզ մոտ գոյություն ունի գիտնականների երկու տարիքային մեծ խումբ` տարեց գիտնականների և շատ երիտասարդ գիտնականների: Երիտասարդները նոր-նոր սկսել են գիտություն գալ, այն էլ՝ ոչ մեծ խմբերով: Մինչև 35 տարեկան երիտասարդներ շատ թե քիչ կան, 35-50 տարիքային խմբում գրեթե մասնագետներ չկան: Եթե այդքան մեծ տարիքային փոս է առաջացել, եթե դեռևս չկան ուժեղ երիտասարդներ, որ կառավարեն գիտությունը, ապա ինչպե՞ս միանգամից այդ անցումն ապահովել: Մեծերը կարող են աստիճանաբար իրենց փորձը փոխանցել և այդ անցումն ապահովել: Ուստի առայժմ պետք էր մի քիչ էլ համբերել: 70-75 տարեկան գիտնականներ կան, որ շատ ակտիվ աշխատում են. գիտության մեջ տարիքն էական չէ: Դեպքեր են եղել, որ մինչև 85-90 տարեկան գիտնականներն ակտիվ աշխատել են: Պատմությունից էլ բազմաթիվ նման դեպքեր գիտենք: Օրինակ՝ Մենդելեևը շատ մեծ տարիքում է պարբերական աղյուսակը ստեղծել:

Ընդհանուր առմամբ մի քիչ համաձայն եմ, որ գիտությունը երիտասարդացնելու փորձեր պետք է արվեն, բայց ոչ նման կտրուկ քայլերով, ոչ այնպես, որ լավ գիտնականները դուրս մնան: Հաստատ կան 70-ից բարձր տարիքի բազմաթիվ լավ գիտնականներ Հայաստանում, որոնց հիմա դուրս են թողնում, զրկում նրանց գիտության մեջ իրենց շուրջը խմբեր հավաքելու և առաջնորդելու հնարավորությունից: Եթե ինքն է ոլորտի առաջատարը, ի՞նչ է նշանակում ուրիշին նշանակել ղեկավար, իսկ ինքը դառնա նրա աշխատակիցը: Այդպես այդ ծրագիրը կարող է չիրականանալ:

- Իսկ միջին տարիքի խնդիրը, Ձեր կարծիքով, ինչպե՞ս կարելի է լուծել: Ներկա միտումները պահպանվելու դեպքում ինչ-որ պահի մեր գիտությունն անկում կապրի: Այդ անկումից ինչպե՞ս կարելի է խուսափել:

- Հիմա կրիտիկական պահ է գիտության մեջ հենց տարիքային տեսանկյունից: Խնդիրը միանգամից չի լուծվի: Տարիներ շարունակ պետք է ջանքեր գործադրել նոր սերունդ պատրաստելու համար: Նախ՝ հարկավոր է շատ լավ երիտասարդներին գրավել դեպի գիտություն, նրանց սովորեցնել, հմտացնել, հնարավոր բոլոր ձևերով դարձնել պրոֆեսիոնալ: Դրա համար դեռ ժամանակ ունենք: Եթե պահը բաց թողնենք՝ հաստատ այդ կրիտիկական պահը կործանիչ կլինի մեր գիտության համար:

Երկրորդ տարբերակը, որ շատ պետություններ անում են, հրավիրել դրսից մասնագետներ: Դրա համար ֆինանսներ են պետք:

- Երիտասարդ գիտնականների խրախուսման ծրագրեր ունենք, սակայն միջին տարիքի գիտնականների համար որևէ նման ծրագիր չունենք: Մի՞թե նման ծրագրեր պետք չեն: Ի՞նչ քայլեր են պետք, որ միջին տարիքային խումբ անցնելուց հետո գիտնականները չհեռանան ոլորտից կամ երկրից:

- Մերոնք մի բան լսել են մի տեղից, բայց չեն կապում մնացածի հետ: Ինչո՞ւ են աշխարհում իրականացնում երիտասարդ գիտնականներին խրախուսող ծրագրեր: Որովհետև հասուն տարիքի գիտնականներն արդեն ապահովված են: Որովհետև այն մարդը, որն արդեն ապացուցել է իր դերը գիտության մեջ, միանգամից մտնում է ընտրյալների շարքը, բարձր աշխատավարձ է ստանում: Երիտասարդն է, որ դեռ չի ապացուցել, դեռ փնտրտուքների մեջ է, ուստի լրացուցիչ աջակցության կարիք ունի, որ չհիասթափվի, չհեռանա: Դրանից է, որ միջին տարիքի ֆոնդեր չկան ու կարիքն էլ չկա: Բայց այստեղ այդպես չէ, այստեղ բոլոր տարիքային խմբերն են անապահով: Երիտասարդներին խրախուսում են, բայց հենց 35 տարին լրանում է՝ նրանք հանկարծ հասկանում են, որ իրենք լրիվ անապահով են: Էլ ո՞ւմ էին պետք նախորդ տարիների ջանքերը: Հիմա նրանք խոր հիասթափություն կապրեն հասկանալով, որ կարող էին նախորդ տարիներին այլ բանով զբաղվել, բայց 10 տարի կորցրել են գիտության մեջ ու հիմա ստիպված պետք է փոխեն իրենց գործունեության ոլորտը: Այսինքն՝ մեզ մոտ դա ավելի վատ բանի է հանգեցնում: Մեզ մոտ կիրառելի կլինեին բոլոր տարիքի գիտնականների խրախուսման ծրագրերը:

- Հայտարարվել է, որ գիտությունը ֆինանսավորելիս առաջնահերթությունը տրվելու է կիրառական ուղղություններին: Մենք կիրառական ուղղության զարգացման ի՞նչ պոտենցիալ ունենք: Եվ արդյոք հիմնարար գիտության հաշվին հնարավո՞ր է կիրառականը զարգացնել:

- Եթե կիրառական ուղղություն են ուզում զարգացնել, առանց հիմնարարի այն չի զարգանա: Հիմնարար գիտությունը պետք է լինի հիմքերի հիմքը: Ի հաշիվ հիմնարար գիտության որևէ բան զարգացնելը սխալ է: Այլ հարց է, որ լրացուցիչ ներդրումներ արվեն կիրառականը զարգացնելու համար` հիմնարարը պահպանելով և դեռ ֆինանսավորումը ավելացնելով:

Եթե գիտության ֆինանսավորումը ՀՆԱ-ի 1 տոկոսից ցածր է, ապա այդ պետությունը չի կարող զարգանալ: Մեզ մոտ 0.23 տոկոս է:

- Ի՞նչ առաջարկ կանեք կառավարությանը գիտության կազմակերպման առումով:

- Կառավարությանը կառաջարկեի գիտնականների հետ ավելի հաճախ խորհրդակցել ոչ միայն գիտության, այլև հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների վերաբերյալ: Ինչո՞ւ զրկվել խելացիների կարծիքը լսելու հնարավորությունից: Խորհուրդս է կառավարությանը` շատ շփվեք գիտնականների հետ, հաստատ կշահեք:

- Իսկ ո՞րն եք համարում երկխոսության բացակայության պատճառը ներկայում:

- Չկա այդ ավանդույթը: Գիտությունը հնարավորություն է տալիս ամեն մի ոլորտում ուսումնասիրությունից հետո գալ լավագույն եզրակացության: Պատահական չէ, որ աշխարհում համարյա բոլոր ոլորտները գիտականացվում են: Չկա այդպիսի ոլորտ, որի հիմքում քաղաքակիրթ աշխարհում գիտական մոտեցում չդրվի:

- Ամփոփելով առկա միտումները և իրավիճակը` գիտության ապագան Հայաստանում ինչպիսի՞ն եք տեսնում:

- Ես միշտ լավատես եմ: Ճիշտ է, կան բազմաթիվ թերություններ, վտանգավոր տենդենցներ, բայց կա մի մեծ հավատ, որ գերակշռում է այս տենդենցներին: Այն է, որ քաղաքակիրթ աշխարհը շարժվում է զարգացման ուղղությամբ, իսկ Հայաստանը չի կարող այլ ձևով զարգանալ այս աշխարհում: Դա նշանակում է` Հայաստանը գնալու է գիտության զարգացման ճանապարհով, ինչպես քաղաքակիրթ աշխարհն է գնում:

Այժմ էլ դրական տենդենցներ կան. այլ հարց է, որ աշխարհն ավելի արագ տեմպերով է զարգանում:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: