Հայերեն   English   Русский  

​Գիտությունն է որոշում երկրների հեռանկարը. Արմեն Թռչունյան


  
դիտումներ: 4084

Հայաստանում գիտության խնդիրների, հնարավոր լուծումների ու ապագայի տեսլականի մասին «Անկախը» զրուցել է ԳԱԱ թղթակից անդամ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԵՊՀ Կենսաքիմիայի, մանրէաբանության և կենսատեխնոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, միջազգային մի շարք հեղինակավոր գիտական ամսագրերի խմբագիր և խմբագրական խորհուրդների անդամ Արմեն Թռչունյանի հետ:

- Պարոն Թռչունյան, վերջին տարիներին Հայաստանում գիտության ու գիտնականների խնդիրների մասին շատ է խոսվում, նաև որոշակի քայլեր են ձեռնարկվում: Ձեր կարծիքով՝ իրավիճակը փոխվե՞լ է, խնդիրների լուծման ճանապարհի՞ն ենք:

- Գիտության խնդիրները շատ են: Հատկապես վերջին տարիներին խնդիրների գիտակցում կա. շատ կարևոր է հասկանալ, թե որոնք են խնդիրները: Որոշ խնդիրների լուծման ուղղությամբ կատարվել են քայլեր: Ասել, որ դա լիովին կարող է բարելավել գիտական հետազոտությունների վիճակը հանրապետությունում՝ դժվար է, բայց նաև ասել, որ գործնական քայլեր չեն կատարվում՝ չեմ կարող: Այսինքն՝ մենք իրոք գիտության խնդիրները լուծելու ճանապարհին ենք:

Գիտության մասին շատ են խոսում, բայց այդ խոսակցությունների մի մասը կոնստրուկտիվ չէ: Պետք է նախ կարողանանք լավ պատկերացում ունենալ հանրապետությունում կատարվող գիտական հետազոտությունների մասին, երկրորդ՝ գիտակցենք, թե գիտության որ ուղղություններն են առաջնահերթ մեր երկրում, որովհետև գիտությունը շատ լայն ոլորտ է և Հայաստանում զբաղվել ենք գրեթե ամեն ինչով: Շատ մարդիկ ցանկություն ունեն, որ այդ բոլոր ուղղությունները պահպանվեն: Ես դա լուծելի խնդիր չեմ համարում, ուստի կարծում եմ, որ պետք է սահմանվեն առաջնահերթություններ: Այդպես կկարողանանք գիտության ոլորտում նպատակային ծախսեր կատարել:

Եթե մտածում ենք, որ որևէ ուղղություն կարող ենք զրոյից զարգացնել, սխալ ենք, պետք է ունենանք նախադրյալներ: Այդ նախադրյալները կան, տեսանելի ու շոշափելի են: Եվ պետք է կարողանանք օբյեկտիվ չափանիշներով գնահատել այդ նախադրյալները և ապահովենք այդ ուղղությունների զարգացումը:

- Ինչի՞ հիման վրա պետք է առաջնահերթություններ սահմանվեն: Ինչպիսի՞ն պետք է լինեն այդ օբյեկտիվ չափանիշները:

- Օբյեկտիվ չափանիշները մենք չենք հայտնագործելու. դրանք կան, պարզապես անհրաժեշտ է, որ այդ չափանիշներն ընդունենք և կիրառենք: Չափանիշներից են, օրինակ՝ գիտական հոդվածներն ազդեցության բարձր գործակից ունեցող միջազգային ամսագրերում:

- Բայց չէ՞որ Ձեր նշած չափանիշներով առաջնահերթություններ սահմանելիս հնարավոր է, որ կարևոր ուղղություններ դուրս մնան, օրինակ՝ հայագիտությունը:

- Ես, իհարկե, կողմնակից եմ, որ հայագիտությամբ պետք է զբաղվենք, բայց հայագիտությունն էլ լայն հասկացություն է, պետք է տեսնենք, թե այդ ոլորտում որտեղ ունենք նախադրյալներ, որտեղ կարող ենք ունենալ նոր լուծումներ, որի միջոցով կարող ենք ունենալ մեր տեղը միջազգային գիտության մեջ:

Լավ գիտնականներ ունենք, և նրանց պետք է արդյունավետ օգտագործել ոլորտի վերաբերյալ կարևոր որոշումների կայացման գործում: Ցավոք, այս հարցը մեզ մոտ դեռ լուծման կարիք ունի: Շատ կարևոր է, որ հասկանանք, թե ինչ կարող ենք հանրապետությունում զարգացնել, ինչ միջոցներով և ինչ կադրերով:

Իհարկե, հաճախ ասում են, որ գիտությունը պետք է ունենա ներդրումներ, հանգեցնի կիրառական արդյունքի: Սա էլ կարևոր, բայց բարդ խնդիր է: Կիրառական արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ են հատուկ օղակներ: Գիտնականից պահանջել, որ նա և՛ խնդիրը դնի, և՛ հայթայթի այդ խնդրի լուծման հնարավորությունները, և՛ հետազոտություններ կատարի, և՛ արդյունք ստանա ու դա հրատարակի, և՛ դրան գումարած այդ նույն անձնավորությունը զբաղվի կիրառական խնդիրներով՝ մշակի բիզնես պլան, գտնի ներդրողներ, կնշանակի՝ մենք չենք հասկանում, թե ինչ է գիտությունը:

- Կառավարության ծրագրում էլ կարևորվում է կիրառական ոլորտում հաջողություններ ունենալու հարցը: Այդ առումով մենք բավարար պոտենցիալ ունե՞նք: Եվ ի՞նչ քայլեր պետք է ձեռնարկվեն կիրառական արդյունք ունենալու համար:

- Ունենք: Մենք, օրինակ՝ մեր ամբիոնից կառավարությանը ներկայացրել ենք կիրառական նշանակության երեք առաջարկություն՝ համապատասխան գնահատականներով: Բայց, ցավոք սրտի, որևէ արդյունքի մասին առայժմ չգիտենք: Եվ սա նորություն չէ: Մի քանի տարի առաջ էլ ներկայացրել ենք առաջարկներ: Այս գործընթացը ժամանակ առ ժամանակ ակտիվանում է, մեզանից առաջարկներ են ուզում, բայց հետագա ճակատագրի մասին այդպես էլ տեղյակ չենք լինում:

- Ձեր կարծիքով՝ ինչպիսին պետք է լինի գիտությունն ու տնտեսությունը կապող օղակը, որն այսօր չունենք:

- Նախ՝ պետք է կարողանանք գնահատել մեր եղած գիտական նորությունները, դրանց հնարավոր արդյունքները, դրանք համադրենք միջազգային գիտական խնդիրների հետ, և իհարկե, ունենանք պետական համապատասխան օղակներ, որ դրանով զբաղվեն: Իհարկե, կառավարությունը պետք է ձևեր գտնի խթանելու նաև մասնավոր հատվածի մասնակցությունը գիտության հարցերին: Օրինակ՝ որոշ երկրներում գիտության արդյունքները ներդնող ընկերությունները ստանում են հարկային արտոնություններ: Ունե՞նք դա մեզ մոտ:

Կարող եմ ասել, որ ինձ ծանոթ չէ մեզ մոտ գործող որևէ համակարգ, որով պետք է անցնեն գիտական արդյունքները: Այստեղ ունենք այլ խնդիրներ, մեզ մոտ շատ թույլ է ներքին համագործակցությունը: Գիտության զարգացման հարցում շահում են այն ուղղությունները, որոնք միջճյուղային են: Խոսում ենք կիրառական արդյունքի մասին, եկեք տեսնենք, թե կենսաբանները տնտեսագետների հետ ի՞նչ համագործակցություն ունեն: Չէ՞որ կենսաբանը չի կարող տնտեսագիտական մեթոդներ կիրառել, լուծումներ գտնել և տնտեսապես հիմնավորված վերջնական արդյունք ներկայացնել: Բայց մենք նման համագործակցություն չունենք: Ամեն ինչ թողնում ենք անհատի՝ գիտնականի ակտիվության, նրա համագործակցության ունակությունների վրա: Բայց դա այնքան էլ ճիշտ ճանապարհ չէ:

- Դուք կադրերի առկայությունը կարևորեցիք: Հայտնի է, որ Հայաստանում գիտության ոլորտում սերնդափոխության խնդիր կա, հատկապես սակավաթիվ են միջին տարիքի գիտնականները: Քայլեր են ձեռնարկվում երիտասարդներին գիտություն բերելու համար, սակայն մեծ մասն ի վերջո հեռանում է գիտությունից: Ի՞նչ քայլեր են հարկավոր, որ երիտասարդները ոչ միայն գիտություն գան, այլև մնան ոլորտում և Հայաստանում:

- Շատ լավ հարց եք տալիս: Այդ հարցով ինքս էլ եմ զբաղվել մոտ 15-18 տարի առաջ:

Պայմանները կարևոր են իհարկե, բայց կադրերն ավելի կարևոր են: Մենք հանրապետությունում կարող ենք ունենալ կադրեր, որոնք իրենց խնդիրների լուծման համար կօգտագործեն այլ երկրների միջոցները: Հնարավոր չէ, որ Հայաստանում ունենանք բոլոր գործիքները, սարքավորումները և այդ պայմաններում նոր խոսենք գիտական հետազոտությունների, նրանց խորության կամ իմաստավորման մասին: Ոչ, եթե մենք ունենք կադր, գիտնական, որն իր նախադրյալների հիման վրա արդեն ձեռք է բերել ճանաչում, նա այս կամ այն լուծումները կգտնի նաև արտասահմանյան բազաների հիման վրա:

Ներկայում, իմ կարծիքով, մենք ունենք կադրերի խնդիր, խախտված է համամասնությունը տարբեր տարիքի ու տարբեր մակարդակի գիտնականների առկայության առումով: Սովորաբար լավ գիտնականների շուրջը մի ամբողջ գիտական համայնք է ձևավորվում, որում ընդգրկված են լինում նաև երիտասարդ գիտնականները: Կարծում եմ՝ նման օրինակներ ունենք, բայց քիչ են:

Գիտնականին անհրաժեշտ է ինչպես նյութական, այնպես էլ բարոյական գնահատական: Մենք վերջերս ավելի շատ խոսում ենք նյութական, քան բարոյական միջոցների մասին: Երիտասարդներն ինչո՞ւ են նախընտրում այլ ոլորտ տեղափոխվել: Մի քանի պատճառներով, որոնցից կարևորը ֆինանսական հարցն է: Բայց կա նաև մեկ այլ հարց, այն, որ գիտությունն այսօր բարդ ոլորտ է, շատերը չեն ուզում իրենց հնարավորությունները նվիրել բարդությունների հաղթահարմանը՝ ապագայի տեսլականը չունենալով: Երիտասարդների հետագա ճանապարհը գիտության ոլորտում ապահովելու համար նրանց պետք է մոտիվացնել. երիտասարդը միշտ ուզում է տեսնել այն նշանակետերը, որոնց կարող է հասնել: Իսկ ինչպե՞ս մոտիվացնել: Հստակեցնել, թե ինչ է տալու գիտությունն անձին, ինչպես է նա պահանջված լինելու իր հարազատ երկրում, ինչպիսին կարող է լինել նրա նկատմամբ վերաբերմունքը միջազգային ասպարեզում: Չպետք է մոռանանք, որ այսօր ապրում ենք բաց հասարակության մեջ, և լավը տեսնելով՝ բոլորը ձգտում են դրան: Մեր խնդիրը պետք է լինի ցույց տալ այդ ձգտման ճանապարհը, որը նաև համահունչ կլինի մեր պայմաններին: Մինչդեռ մենք, ցավոք սրտի, դա ապահովել չենք կարողանում:

Ֆինանսական միջոցները, այո, պետք է լինեն բավարար, որպեսզի գիտնականը նաև կարողանա ապրել լիարժեք գիտական կյանքով: Գիտնական լինելը միայն մի սենյակում աշխատանք կատարելը չէ: Գիտնականը պետք է կարողանա օգտվել տեղեկատվական միջոցներից, մասնակցել միջազգային գիտական համաժողովների: Սա ապահովել չենք կարողանում, մեր և՛ հասուն, և՛ երիտասարդ գիտնականները, եթե մասնակցում են միջազգային նման միջոցառումների, ապա մեծ մասամբ արտասահմանյան միջոցներով:

Պետք է կարողանանք հասկանալ, թե գիտական լիարժեք գործունեության համար ինչ է հարկավոր, որոնք են դրա բաղադրիչները: Մի բաղադրիչի վրա շեշտադրում կատարելով, այն էլ մասնակի կերպով, չենք կարող ապահովել այդ մոտիվացիան:

Իհարկե, չմոռանանք նաև բարոյական գնահատականի մասին: Ցավոք, պետք է ասեմ, որ բարոյական գնահատականների հարցում ևս խնդիր ունենք: Գիտնական լինելը մտածելակերպ է, կյանքի ոճ է, իսկ նման մտածելակերպի պարագայում կարևոր է, թե համայնքի կողմից ինչպես ես ընդունվում, դու քեզ զգո՞ւմ ես պահանջված, ունե՞ս համապատասխան արժևորում: Այս տեսանկյունից պետք է շատ ավելի տեղին և շռայլորեն օգտագործենք խրախուսման միջոցները: Օրինակ, երբ Անգլիայում էի աշխատում, Ռեդինգի համալսարանում գիտնականների խրախուսման ամենամյա մրցույթ էր հայտարարվում՝ 50 անվանակարգով: Գիտնականների մեջ այդ շրջանում մեծ աշխուժություն կար, մեծամասնությունը մտածում էր, թե որ անվանակարգով ինչ ներկայացնի, որ կարողանա գնահատական ստանալ: Բայց ամենից զարմանալին մրցույթի նյութական մասն էր՝ 50 ֆունտ: Մարդիկ պայքարում էին բարոյական գնահատականի համար: Սա շատ կարևոր խնդիր է, որը պետք է հասկանանք:

Իհարկե, այս առումով լուրջ քայլ է երիտասարդ գիտնականների աջակցության ծրագիրը, բայց միայն դրանով սահմանափակվելը, իմ կարծիքով, քիչ է: Գիտությունն այն կատեգորիան է, որը արդյունք է հարցնում, բայց ոչ տարիք: Անտեսել հասուն գիտնականների դերը գիտության զարգացման հարցում՝ սխալ է: Ինչքան էլ փորձենք խթանել երիտասարդների աշխատանքը, պետք է նաև հասկանանք, որ այդ երիտասարդները պետք է անցնեն գիտական դպրոց, իսկ այդ դպրոցի ղեկավարները կարող են լինել հասուն, կայացած, գիտության մեջ ճիշտն ու սխալը տեսած մարդիկ: Այս ուղղությամբ ևս պետք է մտածենք, քայլեր ձեռնարկենք, տեսնենք գործող գիտական դպրոցները և համապատասխան ուշադրություն հատկացնենք նրանց:

- Մի հարց էլ գիտական աստիճանաշնորհման համակարգի մասին: Օրենսդրական նախագծով առաջարկվում է գիտական աստիճանաշնորհման մեկ աստիճանով համակարգի անցում կատարել: Մասնագետների կարծիքները բաժանվել են այս առումով: Ձեր կարծիքով՝ միջազգայնորեն համադրելի աստիճանաշնորհման հարցն ինչպե՞ս պետք է լուծվի:

- Ցավոք սրտի, դեռևս միասնական միջազգային համակարգ չկա: Իհարկե, կան բավականաչափ հաջող համակարգեր: Մեր համակարգը, անկասկած, պետք է լինի համադրելի և ճանաչվի միջազգային գիտական հանրության կողմից: Այս տեսանկյունից, կարծում եմ, գիտական աստիճանաշնորհման համակարգը հետագա բարեփոխման կարիք ունի: Չի կարող նման համակարգը պահպանվել տասնամյակներ շարունակ նույն ձևով: Մոտեցումները փոխվում են գիտության ոլորտում, հետևաբար աստիճանաշնորհման համակարգը ևս պետք է փոփոխություն կրի:

Բայց, կարծում եմ՝ սխալ է հրաժարվել աստիճանաշնորհման երկաստիճան համակարգից: Երկաստիճան համակարգի առավելությունն այն է, որ գիտնականից պահանջում է անընդհատ կատարելագործվել ու ավելի բարձրին ձգտել: Եվ սա խրախուսելի պետք է լինի: Այլ հարց է, որ գիտական երկու աստիճանների շնորհումը պետք է հստակ զանազանել և՛ չափանիշների, և՛ գործընթացների առումով: Իմ կարծիքով՝ երկրորդ աստիճանի շնորհումը պետք է հիմնված լինի գիտնականի վաստակի և նրա ցուցանիշների վրա:

Պետք է լինեն փոփոխություններ, դրանք պետք է լինեն խիստ մտածված և տանեն դեպի կատարելագործում, իսկ դրա համար այդ հարցն անպայման քննարկման առարկա պետք է դառնա մասնագիտական շրջանակներում: Բայց օրինակ՝ ԵՊՀ-ում նման հարց դեռևս չի քննարկվել: Այդ դեպքում հարց է առաջանում՝ որտեղի՞ց են գալիս նման առաջարկները:

- Եվ վերջին հարցը, Պարոն Թռչունյան, Հայաստանում գիտության ի՞նչ ապագա եք տեսնում:

- Այն երկրները կարող են համարվել զարգացած, որոնք ունեն իրենց գիտությունը: Գիտությունն է որոշում երկրների հեռանկարը: Այս տեսանկյունից, որպես հայ և գիտնական, համարում եմ, որ պետք է ամեն ինչ անենք, որ գիտությունը Հայաստանում ունենա իր հաստատուն դերը, և Հայաստանն էլ ունենա իր կայուն տեղը միջազգային գիտական հանրությունում: Մենք այս նպատակին հասնելու համար ունենք բոլոր հիմքերը: Մնում է, որ ժամանակը ճիշտ օգտագործենք:





Մեկնաբանել
Copyright © 2014 — ankakh.com. All Rights Reserved. Նյութերը մասնակի կամ ամբողջությամբ մեջբերելիս ակտիվ` հիպերլինքով հղումը Ankakh.com-ին պարտադիր է: