f

Անկախ

Մատենադարան. գրքի եզակի թանգարան աշխարհում...


«Դեպի թանգարան» խորագրի շրջանակներում այս անգամ զրուցել ենք Մատենադարան. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտի ցուցասրահների վարիչ Աիդա Չարխչյանի հետ:  

-Տիկին Չարխչյան, Մատենադարանի կյանքում ի՞նչ նշանակություն ունի թանգարանը:  

-Թանգարանը Մատենադարանի առանձին բաժինն է, որտեղ հանրությանը ներկայացնում ենք մեր ձեռագրերի հետաքրքիր, երբեմն լավագույն նմուշները, որոնք ընդհանուր գաղափար են տալիս հայոց պատմության և մշակույթի 5-18-րդ դարերում ունեցած զարգացումների մասին:  Թանգարանը հնարավորություն է տալիս այցելուներին տեսնելու այդ ցուցանմուշները, որովհետև գիտահետազոտական բաժին, բացի աշխատակիցներից, ուրիշ ոչ ոք իրավունք չունի մտնելու: Իհարկե, գրքերն ու ձեռագրերը մարդիկ կարող են ուսումնասիրել նաև ընթերցասրահում:  

-Անդրադառնանք Մատենադարանի ստեղծման նախապատմությանը:  

-1920-ին, երբ մեր ձեռագրերը ազգայնացվեցին, սկսվեց դրանք վանքերից հավաքելու գործընթացը, որովհետև բոլոր միջնադարյան ձեռագրերը գրվել և պահվել են վանքերում: Դրանք 1920-ականներին կենտրոնացվեցին Էջմիածնում, իսկ 1939-ին տեղափոխվեցին Երևան: Քանի որ այն ժամանակ այս շենքը չկար, ձեռագրերը պահվում էին Ազգային գրադարանի մի հարկաբաժնում, որտեղ գիտաշխատողները ուսումնասիրում և նկարագրում էին դրանք: 1957-ին, երբ ավարտվեց այժմյան շենքի շինարարությունը,  բոլոր ձեռագրերը տեղափոխվեցին այստեղ: Այդ ժամանակ դրանք ընդամենը 4660 էին, իսկ այժմ՝ 18500, որոնցից 14500-ը հայերեն են, մնացածը՝ տարբեր լեզուներով: Շենքն ի սկզբանե ունեցել է ձեռագրեր պահպանելու, ուսումնասիրելու, հրատարակելու բոլոր հարմարությունները: Եվ հենց 1957-ից սկսած էլ գործել է թանգարանը, բայց միայն մեկ ցուցասրահում: Նույն թվականին հատուկ պետական որոշումով Մատենադարանը դարձավ գիտահետազոտական ինստիտուտ: Տարիների  ընթացքում ֆոնդերն անընդհատ համալրվեցին նվիրատվությունների, գնումների և այլ ճանապարհներով: Եվ այդ գործընթացը դեռևս շարունակվում է: Շատ ձեռագրեր կան հատկապես Սփյուռքում:  

Մատենադարան

-Այժմ, երբ Մատենադարանի գլխավոր մասնաշենքը ամբողջությամբ տրամադրվել է թանգարանին, քանի՞ ցուցասրահ է ձևավորվել, և ընդհանրապես ի՞նչ թեմաներով ցուցադրություններ են կազմակերպվում:

-Տարիների ընթացքում համալիրը սկսեց չբավարարել ինստիտուտի գործունեության լիարժեք իրականացման համար: 2011-ին կառուցվեց նոր շենքը: Այն հատուկ այնպես է նախագծված, որ փողոցից չերևա՝ համալիրի ամբողջականությունը չխախտելու համար: Կառուցումից հետո բոլոր վարչական, գիտական բաժինները, պահոցները, գրադարանը իր պահոցներով, արխիվային բաժինը և մնացած ամեն ինչ տեղափոխվեց նոր մասնաշենք: Հին շենքն ամբողջությամբ տրամադրվեց թանգարանին: Արդյունքում այժմ գործում են 12 ցուցասրահ, ինչը հնարավորություն է տալիս կազմակերպել տարբեր թեմատիկ ցուցադրություններ: Միայն կենտրոնական սրահի ցուցադրությունն է, որ չի փոխվում, մնացած բոլորը ժամանակավոր են:  

Մեր ցուցահանդեսները կազմակերպվում են տարբեր թեմաներով: Օրինակ՝ նկուղային հարկի չորս սրահներում այժմ ցուցադրվում են պարսկական ձեռագրեր: Դրանք մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում անգամ պարսիկների մոտ, որովհետև Պարսկաստանում, չնայած տասնյակ հազարավոր ձեռագրերի առկայությանը,  դրանք ոչ մի տեղ չեն ցուցադրվում: Շատ կարևոր են նաև մյուս այլալեզու ձեռագրերը՝ արաբերեն, հաբեշերեն, սլավոներեն և այլ լեզուներով: Այժմ նաև մի հետաքրքիր սրահ ունենք, որը ծանոթացնում է միջնադարյան հայկական բժշկագիտությանը: Համապատասխան ձեռագրերով ներկայացված են դեղաբույսերը, դրանցից ստացված յուղերը, որդան կարմիր ներկի պատրաստաման եղանակները և այլն: Ունենք նաև հնատիպ գրքեր ներկայացնող երկու մեծ սրահներ: Կա նաև արխիվային փաստաթղթերի սրահ: Մեր արխիվային ֆոնդը շատ հարուստ է. ավելի քան 300.000 հիմնականում ձեռագիր փաստաթղթեր, որոնց մեջ կհանդիպեք պարսից շահերի, թուրք սուլթանների, ռուսաց ցարերի Հայաստան առաքված տարբեր հրովարտակներ: Կան նաև նշանավոր արվեստագետների արխիվներ: Այս պահին մի ամբողջ ցուցասրահ ունենք՝ նվիրված հայ-ֆրանսիական հարաբերություններին: Ունեցել ենք նաև մանրանկարչական դպրոցների թեմայով ցուցահանդեսներ, կազմերի ցուցահանդես, որովհետև միջնադարյան շատ ձեռագրեր եղել են արծաթապատ կամ ոսկեպատ շքեղ կազմերով:  

Թանգարանում գործում է նաև վիրտուալ սրահ, որտեղ կարելի է դիտել Մատենադարանին վերաբերող տեսաշարեր կամ կինոնկարներ: Այս սրահն օգնում է հատկապես այն դեպքում, երբ ունենում ենք մեծ թվով այցելուներ: Վերջիններս վիրտուալ սրահում դիտում են որևէ կինոնկար, մինչև այցելուների թիվը նվազում է:  

Մատենադարան

-Քանի՞ նմուշ է այս պահին ցուցադրվում թանգարանում: Որո՞նք են ամենահին ցուցանմուշները: Կարո՞ղ ենք դրանց մեջ առանձնացնել առավել արժեքավորները:

-Թանգարանում այժմ ցուցադրվում են մոտ 600-700 նմուշներ, որոնք հիմնականում ձեռագրեր են: Կան նաև արխիվային փաստաթղթեր և հնատիպ գրքեր: Այլ նմուշներ շատ քիչ են հանդիպում, թերևս միայն բժշկական սրահում:  

Մեզ համար բոլոր ցուցանմուշներն էլ արժեքավոր են, պարզապես կան հեղինակներ, որոնց գործերը մեզ են հասել շատ օրինակներով և ճիշտ հակառակը: Օրինակ՝ Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց» աշխատությունն ունենք ընդամենը մեկ օրինակով, իսկ ահա Խորենացու «Հայոց պատմությունը»՝ 30, Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը՝ 150, քանի որ վերջինս համարվել է սուրբ գիրք և ունեցել է բուժող, խնդրակատար նշանակություն: Պոեմի օրինակներից առանձնացնում ենք Սայաթ-Նովայի ինքնագիրը՝ ներկայացնելով հենց ցուցասրահում:  

Ամենահին ցուցանմուշները ոչ թե ամբողջական ձեռագրեր են, այլ թերթիկներ՝ պահպանված 5-7-րդ դարերից: Մեզ հասած առաջին ամբողջական թվակիր նմուշը 887 թվականի Լազարյան Ավետարանն է, որը ձեռք ենք բերել Լազարյան ճեմարանի փակվելուց հետո: Մատենադարանում է պահվում նաև Վեհամոր նշանավոր Ավետարանը, որի վրա երդվում են մեր նախագահները: Ավետարանը, որ թվագրվում է 7-10-րդ դարեր, ոչ թե ցուցադրվում է, այլ պահվում է առանձին: Այն կաթողիկոս Գարեգին Առաջինի նվերն է իր մոր պատվին, որտեղից էլ ստացել է անվանումը:  

Արդեն 17-18-րդ դարերում գրված ձեռագրերի մեջ կան և´ շատ գեղեցիկները, և´ իրենցից որպես գրչության նմուշ առանձնապես արժեք չներկայացնողները:  

Հատուկ տեղ է գրավում «Մշո ճառընտիրը»՝ մեր ամենամեծ մագաղաթյա ձեռագիրը՝ ավարտված 1202-ին: Այն գրվել է երեք տարվա ընթացքում Երզնկայի Ավագ վանքում Աստվածատուր անունով մի մարդու պատվերով: Ձեռագիրը, որ բավական հետաքրքիր ու միաժամանակ շատ դժվարին ճանապարհ է անցել, դեռևս միջնադարում ծանրության պատճառով երկու կեսի է բաժանվել: Եղեռնի ժամանակ հայ գաղթականները այդ ձեռագրի երկու կեսերը փրկել են տարբեր ճանապարհներով, և դրանք իրար են միացել միայն 1929-ին: Այժմ երկու կեսերն էլ մեզ մոտ են, բայց թանգարանում ներկայացնում ենք համեմատաբար լավ պահպանված կեսը: Մյուսը գտնվում է պահոցում՝ պայմանավորված ձեռագրի վիճակով: Եղեռնի հարյուրամյակին նվիրված ցուցահանդեսի ժամանակ երկուսն էլ ցուցադրել ենք:  

Տպագրության գյուտից հետո, ճիշտ է, ձեռագրերը շարունակել են գրվել, բայց անհամեմատ փոքր թվով: 17-18-րդ դարում արդեն կային հատուկենտ ձեռագրեր:  

-Թվայնացման առումով ի՞նչ առաջընթաց կա թանգարանում:  

-Եթե նախկինում բուն ձեռագիրը տրամադրում էինք գիտնականին՝ կարդալու, աշխատելու և ուսումնասիրելու համար, ապա այժմ տալիս ենք թվայնացրած օրինակը: Իսկ եթե ուզում են այնպիսի ձեռագիր, որը դեռևս թվայնացված չէ, նախապես թվայնացնում ենք և տրամադրում էլեկտրոնային տարբերակը: Թվայնացման գործընթացը մեզ մոտ չի ընդհատվում. պիտի հասնենք նրան, որ բոլոր ֆոնդերը թվայնացվեն:

-Մատենադարանի թանգարանը ՀՀ ամենաայցելվող թանգարաններից է: Ովքե՞ր են հիմնական այցելուները:

-Մենք ընդունում ենք այցելուներ՝ սկսած չորրորդ դասարանից: Դրանից ավելի փոքր տարիքի երեխաներին ուղղակի անիմաստ է Մատենադարան բերելը: Սեպտեմբերից սկսած առ այսօր դպրոցական խմբերի այցելությունները շարունակվում են: Հաջորդ ամենաշատ այցելող խումբը ուսանողներն են: Շատ հազվադեպ թանգարան են գալիս նաև աշխատանքային անձնակազմեր: Եվ, իհարկե, մեզ այցելում են զբոսաշրջիկներ՝ ռուսներ, գերմանացիներ, ֆրանսիացիներ, անգլիացիներ, իտալացիներ, իսպանացիներ, ընդհուպ մինչև  չինացիներ ու ճապոնացիներ: Ընդհանրապես բոլոր զբոսաշրջային գործակալությունների ծրագրերում կա այցելությունը Մատենադարան, բայց անգամ, երբ Հայաստան են գալիս անհատ մարդիկ, նրանք ևս սեփական նախաձեռնությամբ այցելում են Մատենադարան: Ելնելով տվյալ ազգի և մարդու զարգացման չափանիշից՝ թանգարանի գործունեությունն առավել բարձր են գնահատում Ռուսաստանից, Գերմանիայից, Անգլիայից և Ֆրանսիայից եկած զբոսաշրջիկները, իսկ ահա, օրինակ՝ չինացիների դեպքում շատ դժվար է լինում որևէ բան հասկացնել, որովհետև նրանք ոչ թե հայկական մշակույթից գաղափար չունեն, այլ ընդհանրապես քրիստոնեական:  

Մատենադարան

-Թանգարանի ցուցանմուշները մասնակցու՞մ են միջազգային ցուցահանդեսների:  

-Մենք հրավերներ են ունենում պետական մակարդակով, պայմանագրեր են կնքվում, լուծվում են ապահովագրության հարցերը, և մեր աշխատակիցները թանգարանի ցուցանմուշները ներկայացնում են աշխարհի տարբեր անկյուններում՝ Ֆրանսիա, Ռուսաստան, Իտալիա, Գերմանիա, անգամ ԱՄՆ: Բարեբախտաբար, երբևէ կորուստներ չենք ունեցել:  

-«Մատենադարան-Գանձասար» գիտամշակութային կենտրոնը Մաշտոցյան Մատենադարանի մասնաճյուղն է: Ի՞նչ կարևոր առաքելություն ունի այն:  

-Այս կենտրոնը ստեղծվել է մեր նախորդ տնօրենի՝ երջանկահիշատակ Հրաչյա Թամրազյանի օրոք: Այսօր արդեն վանքի կողքին կառուցված հատուկ շենքում ցուցադրում ենք մեր ձեռագրերը, հնատիպ գրքերը, Արցախի հետ կապված արխիվային փաստաթղթերը: Անգամ վերջերս Մատենադարանը Գանձասարում գիտաժողով կազմակերպեց և´ արտասահմանյան, և´ մեր հայագետների մասնակցությամբ: Ողջունելի էր նաև տեղի մասնագետների ներկայությունը: Այժմ կենտրոնն ունի ընթերցասրահ, որտեղ տրամադրվում են ձեռագրերի թվայնացրած օրինակները:  

-Տիկին Չարխչյան, ինչպե՞ս կամփոփեք թանգարանի վերջին տարիների ձեռքբերումները:

-Մատենադարանը՝ որպես գրքի թանգարան, աշխարհում միակն է, որովհետև չկան բացառապես գրքին նվիրված թանգարաններ: Անգամ խոշոր թանգարաններում  գրքեր և ձեռագրեր ներկայացնող փոքր սրահներ կան միայն: Իսկ ահա Մատենադարանում կտեսնեք հազարավոր ձեռագիր ու տպագիր գրքեր, արխիվային փաստաթղթեր և ուրիշ ոչ մի ցուցանմուշ:  

Այսօր, բարեբախտաբար, արդեն չունենք տարածքի խնդիր, և Մատենադարանի տնօրինությունն էլ շատ ուշադիր է թանգարանի ու ընդհանրապես ձեռագրերի պահպանության նկատմամբ: Հպարտությամբ եմ նշում՝ ունենք  ամենատարբեր լեզուների տիրապետող էքսկուրսավարներ, ինչը չես հանդիպի հայաստանյան ուրիշ ոչ մի թանգարանում: Միակ խնդիրն աշխատավարձի ցածրությունն է, որն էլ կախված է ոչ թե թանգարանի ղեկավարությունից, այլ պետությունից:  

Փափագս է, որ Մատենադարանը միշտ այսպես ոգևորությամբ շարունակի իր գործունեությունը, չկրի ոչ մի վնաս և ամբողջ աշխարհին պատշաճ մակարդակով ներկայացնի հայոց արվեստն ու մշակույթը:  

 

           Արփի Խաչատրյան

 

 

Աիդա Չարխչյան Մատենադարան հարցազրույց Հայաստան

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Երբ ուկրաինացին փորձում է թուրքից ավելի թուրք լինել
Ալեքսիս Օհանյանը կոչ է արել Ամերիկայի ու Գերմանիայի առաջնորդներին վերջապես զբաղվել Հայաստանում խաղաղության հարցով
Ներկայումս ճակատային գծի բոլոր ուղղություններում տեղային նշանակության մարտեր են ընթանում. ՊՆ խոսնակ
«Ժողովուրդ». Պատմական հանդիպումը կազմակերպվել էր Բակո Սահակյանի կողմից․ մանրամասներ
Genocide Watch-ը Ադրբեջանին «շնորհել է» ցեղասպանության սպառնալիքի 9-րդ` բնաջնջում և 10-րդ` ժխտողականություն աստիճանները
«Ժողովուրդ»․ Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանի դիմումը ՌԴ նախագահին կընդուն­վի ի գիտություն և, բնականաբար, կքննարկվի․ Կ․ Զատուլին
Նոր տեսանյութ՝ հարավային ուղղությամբ ջախջախված հակառակորդի զինտեխնիկայից
«Ժողովուրդ». Կորոնավիրուսը կրկին խորհրդարան է հասել
«Հրապարակ». Ինչ առաքելությամբ է կամավորագրվել Օմարի արծիվ-Նավակ ճոճողը
«Ժողովուրդ». ՌԴ-ն ընդունեց ի գիտություն․ ի՞նչ արձագանքի սպասենք
«Հրապարակ». Արայիկ Հարությունյանի նամակը սառը ցնցուղի ազդեցություն ունեցավ
ՊՆ. Վաղվանից առաջնագծից տեղեկություն կտրամադրվի քարտեզների կիրառմամբ
ՀՀ ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականյանի հանդիպումը ԱՄՆ Պետքարտուղար Մայք Պոմպեոյի հետ
ԱՀԿ-ն աշխարհում COVID-19-ի  օրական դեպքերի նոր հակառեկորդ է արձանագրել
Երեխաները 1,5 անգամ շրջապատին ավելի շատ են կորոնավիրուսով վարակում, քան մեծահասակները
Հարավային Կորեայի  ԶԼՄ-ները  հայտնում են Կիմ Չեն Ընի կնոջ հնարավոր մահապատժի մասին
ԱՀԿ. Աշխարհը հասել է համաճարակի կրիտիկական կետին
Թրամփը հայտարարել է, որ մասնակցում է Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բանակցություններին
Անհայտ անձինք սպառնում են գլխատել ֆրանսիական Բրոնի քաղաքի քաղաքապետին
«Փեթակ» տոնավաճառը վերաբացվել է. տեղի վարձավճարները կզեղչվեն
Հաղթելու ենք ու Ալիևին իր շրջապատով նիդերլանդահայերն ասելու են «Բարի գալուստ Հաագա». Տիգրան Բալայան
Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպանատունն անվտանգության տագնապ է հայտարարել. ահաբեկչական հավանական հարձակումների վերաբերյալ հավաստի տեղեկություններ են ստացվել
Գուգարք գյուղում այրվել է մոտ 2 տ անասնակեր
ՃՏՊ Սիսիան-Երևան ավտոճանապարհին․ կա զոհ և տուժած
Արցախի նախագահի հայտնի նամակից հետո ժամանակն է ներկայացնել իրերի ԻՐԱԿԱՆ վիճակը. Ռուբեն Մելիքյան
Ավելին
Ավելին