f

Անկախ

«Եկեք եղածը չքանդենք»․ Ռադիկ Մարտիրոսյան


ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի շուրջ կրքերը թեժանում են։ Բանն այն է, որ ԿԳՄՍ նախարարության կողմից շրջանառության մեջ դրված «Բարձրագույն կրթության և գիտութան մասին» օրենքի նախագծով նախատեսվում են մի շարք փոփոխություններ, որոնցով ակադեմիայի կարգավիճակն էականորեն իջնում է, ակադեմիական ինստիտուտները կառույցի կազմից դուրս են գալիս և այլն։ Այս ամենի վերաբերյալ վերջին օրերին ակադեմիայում բուռն քննարկումներ, անգամ փակ, գաղտնի քվեարկություններ են տեղի ունեցել։

Անկախ-ի հետ զրույցում ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահ Ռադիկ Մարտիրոսյանը հայտնեց, թե ինչ են քննարկել, ինչ դիրքորոշում են հայտնել և ինչ են պատրաստվում անել։

-Պարոն Մարտիրոսյան, օրերս հայտնի դարձավ, որ ակադեմիայի ինստիտուտներում տեղի են ունեցել փակ քննարկումներ ակադեմիայի կարգավիճակի, ակադեմիական ինստիտուտներն առանձնացնելու և դրանց մի մասը բուհերին միացնելու և այլ հարցերի վերաբերյալ։ Ի՞նչ դիրքորոշում են հայտնել ինստիտուտները, ի՞նչ դիրքորոշում է հայտնել ԳԱԱ նախագահությունը՝ ամփոփելով այդ քննարկումները։

-Մեր գրեթե բոլոր ինստիտուտները քննարկել են այդ հարցերը, որից հետո փակ, գաղտնի քվեարկության է դրվել հետևյալ հարցը՝ արդյո՞ք համաձայն եք, որ ձեր ինստիտուտը մնա ակադեմիայի կազմում, թե ոչ։ 95 տոկոսն ասել է այո։ Միայն Արևելագիտության ինստիտուտն է քվեարկությունը հետաձգել, քանի որ հարցը բաժանել են այլ բովանդակության, նախ պետք է որոշում ընդունեն, հետո քվեարկության դնեն։ Հիմա մենք ընդհանրացրել ենք այդ արդյունքները և ներկայացնելու ենք նախարարություն։ 

-Ինչ եք կարծում, նախարարությունը հաշվի կառնի՞ ձեր դիրքորոշումը և եթե ոչ, ապա ի՞նչ հավելյալ քայլեր եք պատրաստվում իրականացնել։

-Դժվարանում եմ ասել՝ նախարարությունը կընդունի, թե ոչ։ Եթե հաշվի չառնեն, դա արդեն մեր գիտական կոլեկտիվների խնդիրն է։ Ես չեմ կարող ինչ-որ բան ասել, որպեսզի չընկալվի, թե ես հուշում եմ քայլերը, կոլեկտիվներն իրենք կորոշեն իրենց հետագա անելիքը։ 

Ես մի բան կարող եմ ասել․ Հայաստանի գիտությունը եղել է մեր ժողովրդի ինքնության ամենակարևոր կողմերից մեկը, գոնե վերջին 75-77 տարիների ընթացքում գիտությունը եղել է մեր երկրի այցեքարտը, որովհետև, եթե դրսում Հայաստանի մասին խոսվել է, առաջին հերթին խոսվել է գիտության առնչությամբ։ Հիմա մենք դեմ չենք փոփոխությունների, բայց եկեք եղածը չքանդենք, այլ զարգացնենք։ Մի բան ակնհայտ է, այսօր էլ մենք ունենաք արդունքներ և գնահատականներ միջազգային գիտական կազմակերպությունների կողմից, և այդ արդյունքը մենք գրանցել ենք ֆինանսական մինիմալ աջակցության պայմաններում։ Պետության կողմից գիտությանը հատկացվող միջոցներն այսօր մեր ՀՆԱ-ի 0,26 տոկոսն են կազմում։ Սա աշխարհում ամենացածր մակարդակներից մեկն է, դրանից ցածր դժվար թե գտնես մի պետություն։ Մեր ամբողջ դժվարությունների հիմքում ընկած է թերֆինանսավորումը։ Այսօր մեր ամբողջ անձնակազմի երկու երրորդը ստանում է մինիմալ աշխատավարձ։ Եկեք սրա մասին մի քիչ էլ մտածենք։ Այո, նոր իշխանությունները վերափոխումների ցանկություն ունեն, բայց փոփոխություններն էնպիսին պիտի լինեն, որ նպաստեն տվյալ ոլորտի զարգացմանը։ 

Բացի այդ, կան այլ երկրների օրինակներ՝ Վրաստան, Մերձբալթյան երկրներ, Ղազախստան, Մոլդովա և այլն, որտեղ այդ փոփոխությունը բացասական ելք է ունեցել։ Ավելին, վերջերս մեր Ազգային ժողովի կրթության, գիտության հանձնաժողովի պատգամավորները նախարարության ներկայացուցիչների հետ գնացել էին Վրաստան ուսումնասիրելու նրանց փորձը։ Հանձնաժողովի անդամ Հովհաննես Հովհաննիսյանն ինքն ասաց, որ վրացի գործընկերներն ասել են՝ մեր սխալը չկրկնեք։

-«Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» օրենքի նախագիծը շրջանառվում է դեռևս նախորդ տարվանից։ Դուք հնարավորություն ունեցե՞լ եք Ձեր առաջարկներն ու դիտողությունները ներկայացնել։

-Դեռևս 2018 թվականին, երբ մենք առաջին անգամ հանդիպեցինք նախարար Արայիկ Հարությունյանի հետ, նա մեզ ասաց, որ ցանկություն ունեն այդ երկու բնագավառները (բարձրագույն կրթություն, գիտություն) համատեղել մեկ օրենքում։ Մենք ասացինք՝ երբ որ կլինի որոշակի նախագիծ, մենք մեր կարծիքը կհայտնենք։ Ցավոք, ակադեմիայի որևէ ներկայացուցիչ ո՛չ նախագծի աշխատանքային տարբերակի մշակմանը և ո՛չ էլ նախագծի մշակմանը չի մասնակցել, մինչդեռ մենք կարծում էինք, որ ակադեմիայից որևէ մասնագետ կհրավիրեն։ Այսինքն, մենք էն գլխից մասնակից չենք եղել այդ գործընթացին։ Երբ մեզ ուղարկվեց արդեն մշակված աշխատանքային տարբերակը, որից հետո նախագիծը, մենք մեր բոլոր կառույցներով քննարկեցինք և հայտնեցինք մեր դիրքորոշումը։ Հիմնական մեր մոտեցումն այն էր, որ այն, ինչ գրված է նախագծում, անընդունելի է մեզ համար։ Օրենքի նախագիծը, որը 40 էջից ավելին է, հիմնականում վերաբերում է բարձրագույն կրթության ոլորտին, ակադեմիայի մասին ընդամենը 11 տող է գրված։ Գրված էր, որ դա բարձրագույն կոչում ունեցող՝ ՀՀ և արտասահմանի գիտնականների միավորում է։ Վերջացավ։ Այսինքն, սովորական հասարակական կազմակերպություն։ Ոչինչ չկար կարգավիճակի, կառուցվածքի մասին։ Նաև գրված է, որ ակադեմիայի իրավական, կազմակերպական խնդիրները կկարգավորվեն կառավարության որոշումներով։ Այսինքն, ակադեմիայի մասին օրենքն այլևս չի գործելու, մնալու է միայն օրենքի մի դրույթը, որը նախատեսում է ակադեմիայի անդամների ընտրություններ, պատվովճարի հարցը և այլն։ Մեր վերջնական եզրակացության մեջ մենք գրեցինք, որ մերժում ենք այս օրենքի նախագիծը, և այն պետք է հետ կանչվի, նամանավանդ այն մասով, որը վերաբերում է Գիտությունների ազգային ակադեմիային։ 

Ճիշտ է, հետո ակադեմիայի կարգավիճակի մասով փոփոխություն կատարեցին՝ գրելով, որ Գիտությունների ազգային ակադեմիան պետության կողմից հիմնադրված գիտական կազմակերպություն է, բայց ինստիտուտների մասով անորոշությունն այդպես էլ մնաց։ 

-Ինչո՞ւ նախարարությունը որոշեց նման փոփոխությունների գնալ, ի՞նչ խնդիր են լուծում նոր իշխանությունները։

-Նախարար Հարությունյանի հետ հանդիպման ժամանակ նա ասում էր, որ իրենց նպատակն է ուժեղացնել ինստիտուտների ինքնակառավարումը։ Օրենքի նախագծի հիմնավորման մեջ էլ նշված է, թե իբր այժմ ինստիտուտների ինքնուրույնությունը լիարժեք չէ, և որ ինստիտուտների որոշումները կանգնեցվում են ԳԱԱ նախագահության բաժանմունքների կողմից, այսինքն, ինստիտուտները դժգոհում են իրենց ինքնավարության ոչ լիարժեք լինելուց։ 

Եվ ահա մենք մեր բոլոր ինստիտուտներում կազմակերպեցինք այդ փակ, գաղտնի քվեարկությունները, որպեսզի հասկանանք՝ իսկապե՞ս ինստիտուտները դժգոհ են և ուզում են դուրս գալ ակադեմիայի կազմից։ Պարզվեց, որ ոչ։ Ընդհակառակը, մեր քննարկումների ժամանակ ասվում էր, որ ԳԱԱ նախագահության շնորհիվ է, որ մեր գիտական արդյունքներն աշխարհում այսօր գնահատում են, որովհետև դա մի համակարգ է, որն իր միջազգային կապերով, իր արտասահմանյան անդամների աջակցությամբ կարողանում է ապահվել այդ ամենը։

-Խոսեցիք Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտական արդյունքների մասին, նաև նշեցիք, որ միջազգային գիտական հարթակներում կառույցը բարձր են գնահատում։ Խնդրում եմ կոնկրետ օրինակներ բերեք։

Ռադիկ Մարտիրոսյանը ցույց է տալիս Սկոպուսի արդյունքները

- Միջազգային հեղինակավոր Սկոպուս (Scopus) համակարգը, որը հավաքագրում է գիտության և կրթության ոլորտում վիճակագրական տվյալները ու աստիճանակարգում, վերջերս աշխարհի գիտական կազմակերպությունների ոլորտում անցկացրել էր ուսումնասիրություններ և աստիճանակարգել աշխարհի 10 հազար գիտական կազմակերպություն, որոնց մեջ մտնում են ակադեմիաներ, գիտական ինստիտուտներ և այլն։ Մեր ակադեմիան այդ ցուցակում գրավում է բավականին բարձր դիրք, 755-րդը՝ ի տարբերություն մեր հարևան երկրների։ Օրինակ, Ադրբեջանն այդ ցուցակում 4643-րդ տեղում է, Ղազախստանը՝ 7338-րդ տեղում, Լատվիան՝ 3634-րդ, Էստոնիան 2178 և այլն։

Բացի այդ, Սկոպուսի ցուցակում Հայաստանից ներառված է 14 գիտական կազմակերպություն, որոնցից 12-ը մեր ակադեմիական ինստիտուտներն են։ Իսկ, օրինակ, Ադրբեջանից՝ ընդամենը մեկ գիտական կազմակերպություն, իրենց ակադեմիան։ Վրաստանից նույնպես ընդամենը մեկ գիտական կազմակերպություն է ներառվել այդ ցուցակում։

Այս ամենը նույնպես վկայում է, որ գործող կառույցին պետք չի ձեռք տալ։ Բայց մյուս կողմից, այո, բարեփոխումները խիստ անհրաժեշտ են։ Մենք ինքներս հասկանում ենք, որ այսօր գիտության մեջ լուրջ արդյունքներ ստանալու համար անհրաժեշտ է համադրել գիտական խմբերի հնարավորությունները, այո, կարելի է բուհերի հետ սերտ ամագործակցել։ Ի դեպ, մենք մշակել ենք այդպիսի մոտ 20 ծրագիր։ 

Նաև ընդունում ենք, որ ակադեմիայի կազմում կան ինստիտուտներ, որոնք ավելի պասիվ են աշխատում, քան մյուսները, բայց բոլոր ոլորտներում էլ այդ երևույթը կա՝ կան ակտիվ, լավ աշխոտող և պասիվ, վատ աշխատող բնագավառներ։ Նախորդ տարի մենք ակադեմիայի ներսում անցկացրել ենք գիտական կազմակերպությունների գործունեության գնահատման գործընթաց։ Արդյունքների հիման վրա կազմել ենք ծրագրեր, և հիմնական գաղափարներից մեկը եղել է օպտիմալացումը, ըստ որի նույն ուղղությամբ կամ գործունեությամբ մոտ գտնվող գիտական կազմակերպությունները պետք է միավորել և այլն։ Օպտիմալացման նման մի գործընթաց իրականացրել ենք դեռևս 2008-2009 թվականներին, երբ 16 գիտական կազմակերպություններից թողեցինք վեցը։ 

Այսինքն, մենք պատրաստ ենք այդպիսի փոփոխությունների, պատրաստ ենք նաև խոշոր գիտացանցային կենտրոնների ստեղծմանը, եթե իսկապես հիմնավորվի, որ այդ ամենը նպաստելու է և՛ նոր գիտելիքի ստեղծմանը, և՛ այդ գիտելիքի կիրառմանը տնտեսության զարգացման բնագավառում, բայց ոչ համակարգի փլուզմանը։

 

 

գիտություն ՀՀ ԳԱԱ Ռադիկ Մարտիրոսյան ՀՀ ԿԳՄՍ բարեփոխումներ

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Ոչ մի քաղաքակիրթ երկիր իրավունք չունի լռելու. ՀՀ-ում Իտալիայի դեսպանատան առաջ քաղաքացիները բողոքի ակցիա են անում
Հրազդանի կիրճում՝ Դավիթաշենի կամրջի մոտակայքում, ավտոմեքենան ընկել է գետը
Հոկտեմբերի 21-ի ցերեկը, 22-26-ը սպասվում է առանց տեղումների եղանակ
Ադրբեջանական զոհված զինվորների դիակների թիվը միայն մի հատվածում 1000-ից ավելի է. Սիմոնյան
ՌԴ-ն ունի մանդատ, որ եթե հիմա միջամտի պատերազմին, որեւէ մեկը չի դատապարտելու դա. Մարուքյան
Հայաստանի ռազմարդյունաբերության համալիրն աշխատում է ողջ ծավալով եւ 24-ժամյա ռեժիմով. ՀՀ ԲՏԱ նախարարություն
Ծանր դեպքերն ավելի պակաս են, քան առաջին ալիքի դեպքում․ Նարեկ Զեյնալյանը՝ կորոնավիրուսի մասին
Բանկերն իրենք են ընտրելու՝ ում վարկերը ներեն, ում` ոչ. Սուրեն Պարսյան
Մանվել Գրիգորյանը ռեանոմոբիլով շտապ տեղափոխվել է Հայաստանի ԲԿ-ներից մեկի վերակենդանացման բաժանմունք. պաշտպան
Իրանն օդային պաշտպանության լայնածավալ զորավարժություններ է սկսել
Դիվանագիտական դաշտում նկատելի են կրակի դադարեցման կամ հումանիտար դադարի հասնելուն միտված գործընթացներ. Թևան Պողոսյան
Քանի դեռ հումանիտար հրադադարը չի կայացել, չեմ կարծում, որ Փաշինյան-Ալիև հանդիպում տեղի ունենա. Մարուքյան
Արցախում այս պահին կարիք կա մասնագետ կամավորների` հիմնականում համեմատաբար անվտանգ հատվածներում աշխատելու համար
Աննա Հակոբյանը նամակներ է ուղարկել Բրազիլիայի, ԱՄՆ-ի, Կանադայի ու այլ երկրների առաջին տիկիններին
Եկել է ժամանակը, որ Արցախը վերականգնի իր կորցրած սուբյեկտայինությունը և նախաձեռնությունը վերցնի իր ձեռքը. Ղազինյան
Արցախյան պատերազմը ցույց տվեց Էրդողանի իրական դեմքը. Ռուսաստանի համար ժամանակն է վերանայել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ․ realtribune.ru
Ռուսաստանն ունի պոզիտիվ պարտականություն՝ պարտադրելու հրադադարի պայմանավորվածության իրագործումը. Մարուքյան
ՌԴ-ն ողջունում է Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների՝ Մոսկվայում հանդիպելու ցանկությունը
Երեք շաբաթում մեր հայրենակիցները աշխարհի 60 երկրներից Զինծառայողների ապահովագրության հիմնադրամին 4.5 միլիոն դոլար են նվիրաբերել․ ՊՆ մամուլի խոսնակ
Թուրքիան С-400 համակարգերը կարող է տեղակայել հայկական կամ սիրիական սահմաններին. Al Monitor
«Ի՞նչ հարցերից եք վախենում, պարո՛ն նախագահ»»․ գերմանական BILD-ի գլխավոր խմբագիրը հայտնել է, որ Ալիևը հրաժարվել է ԼՂ թեմայով հարցազրույցից
Հոկտեմբերի 20-ից 21-ը բացահայտվել է հանցագործության 18 դեպք
ԱԻՆ-ի աշխատակիցներն ավելի քան 52.000.000 ՀՀ դրամ են փոխանցել համահայկական հիմնադրամին
«Դեսպանն ասաց՝ Արցախի անկախության հարցը ևս քննարկում ենք». ակցիայի մասնակիցը՝ Գերմանիայի դեսպանի հետ հանդիպումից հետո
Հիմա ինչպես ուզում են, թող վարվեն. Խաժակյանը՝ 49 մլն դրամով Երևանում կայանատեղի կառուցելու մասին
Ավելին
Ավելին