f

Անկախ

Անկախության 44 օրը.1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը


1920 թ. աշնանը քեմալական Թուրքիան և բոլշևիկյան Ռուսաստանը փոխհամաձայնեցված գործողություններով հարձակման անցան Հայաստանի Հանրապետության դեմ:

1920 թ. սեպտեմբերին Թուրքիան պատերազմ սկսեց Հայաստանի Հանրապետության դեմ և բոլշևիկների կազմալուծող, քայքայիչ գործողությունների շնորհիվ կարճ ժամանակում հայտնվեց Ալեքսանդրապոլի մոտ: Նման իրավիճակում այլ ելք չգտնելով` 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին փաստացի Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը կազմող ՀՅԴ բյուրոն արտակարգ նիստում որոշում ընդունեց երկրի իշխանությունը հանձնել բոլշևիկներին:

Իշխանության հանձման ակտը ՀՀ-ի կողմից ստորագրեցին Դրաստամատ Կանայանը և Համբարձում Տերտերյանը, բոլշևիկների կողմից` Խորհրդային Ռուսաստանի արտակարգ և լիազոր ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանը: Ակտը ստորագրվեց 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը: Ըստ համաձայնագրի` մինչ Հայհեղկոմի Երևան ժամանելը տեղում կազմվում էր «Հեղափոխական կառավարություն»` Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարությամբ: Հայաստանում հաստատվում էր խորհրդային վարչակարգ, բայց պիտի պահպանվեր երկրի անկախությունը: Ռուսաստանը որպես Հայաստանի անբաժանելի մաս էր ճանաչում Երևանի նահանգը, Կարսի նահանգի մի մասը, Ջաջուռ-Արաքս երկաթուղու հատվածը, Զանգեզուրը, Ղազախի և Թիֆլիսի շրջանների հայկական բնակավայրերը և երաշխիք էր հանդիսանալու այդ գավառների` Հայաստանի մասը կազմելու և Հայաստանի անվտանգության համար: Բացի այդ, Ադրբեջանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանյանը Արցախն ու Նախիջևանը հայտարարել էր Հայաստանի անբաժան մաս:

Հայաստանն առժամանակ պիտի կառավարեր Հեղափոխական կոմիտեն, որ բաղկացած էր հինգ բոլշևիկից և երկու դաշնակցականից (Դրո և Տերտերյան):

Ձեռք բերված համաձայնության արդյունքում իշխանափոխությունից հետո քաղաքական և այլ բնույթի հալածանքներ չէին լինելու, չէին հալածվելու նաև այն զինվորականները, որոնք, կատարելով իրենց պարտքը, պայքարել էին բոլշևիկյան զորքերի դեմ: Ռուսաստանը խոստանում էր նաև Հայաստանում կենտրոնացնել անհրաժեշտ քանակությամբ զորք` երկրի սահմանների պաշտպանության համար:

Իշխանության փոխանցումն անցավ խաղաղ, առանց գնդակ արձակելու, բայց բոլշևիկյան մամուլն աշխարհով մեկ փառավորեց «Հայաստանում բանվորա-գյուղացիական հեղափոխությունը, որ տապալեց դաշնակների ատելի իշխանությունը»: Բանվորա-գյուղացիական հեղափոխություն ասելով` բոլշևիկյան իշխանությունը հավանաբար հասկանում էր իր իսկ դաշնակից քեմալական Թուրքիայի հայաստանյան արշավանքը:

Հայհեղկոմը Երևան ժամանեց դեկտեմբերի 5-ին: Նախագահն էր Սարգիս Կասյանը, զինվորական կոմիսարը` Ավիս Նուրիջանյանը: Կյանքի կոչվեց ՉԷԿԱ-ն` Գևորգ Աթարբեկյանի գլխավորությամբ: Երկու օր անց Հայհեղկոմի կողմից իշխանությունից վտարվեցին Դրոն ու Համբարձում Տերտերյանը:

Հայհեղկոմը կազմված էր Հայաստանում երբևէ չապրած, հայ ժողովրդի մտայնությանն անծանոթ, «համաշխարհային հեղափոխության» հովերով տարված և նախկին վարչակարգի դեմ ատելությամբ լցված Ադրբեջանի հայ բոլշևիկիներից, որոնք, ըստ էության, չէին էլ մտածում սեփական ժողովրդի շահերի պաշտպանության մասին: 21-ամյա Ա. Նուրիջանյանը Հեղկոմի շարժիչ ուժն էր:

Հեղկոմը Հայաստանի կառավարումը սկսեց բռնություններով, հալածանքներով, ձերբակալություններով, «Կեցցե՜ քաղաքացիական կռիվը», «Պետք է գլխատել դաշնակցությունը» կարգախոսներով:

Հավասարություն ստեղծելու պատրվակով երկրով մեկ թալան ու կողոպուտ էր իրականացվում: «Բուրժուային պետք է սեփականազրկել ունեցվածքից» կոչով խլում էին գյուղացու ունեցվածքը:

Հայաստանի կառավարության պահուստների համեստ պաշարները Հեղկոմն ուղարկեց Ադրբեջան և Մոսկվա` իբր Հայաստանի կողմից եղբայրական օգնություն բոլշևիզմին: Երկրում հաստատված ռուս զինվորները տեղավորվեցին բնակիչների տներում: Հայ ընտանիքները պարտավոր էին նրանց հետ կիսել տները, հարմարությունները, ուտելիքը, սուղ միջոցները, զոհաբերել կանանց ու աղջիկներին: Դրսից եկած բոլշևիկները բռնագրավում էին իրենց դուր եկած տները, դուրս շպրտում բնակիչներին, յուրացնում նրանց ունեցվածքը:

Լրտեսական ցանցերի էին վերածվել անգամ դպրոցները: Նախկին կառավարության անդամները ձերբակալվեցին և բանտարկվեցին: Բանտարկված էին կառավարության անդամներ, ՀՅԴ գործիչներ Համո Օհանջանյանը (նախկին վարչապետ), Ավետիք Սահակյանը (խորհրդարանի նախագահ), այլ խորհրդարանականներ, ֆիդայիներ, զինվորականներ: Դեռևս 1920 թ. դեկտեմբերին հաշվառման ենթարկվեց հայոց բանակի, զինվորականության ընտրանին` 70 զինվորական, կալանավորվեց և ուղարկվեց Բաքու: Բոլորը սպանվեցին: 1921 թ. հունվարի 27-ին մնացած սպաները` 1200 հոգի, որոնց մեջ նաև սպարապետ Թովմաս Նազարբեկովը, զորավարներ Սիլիկյանը, Հախվերդյանը և այլք, հետիոտն, ժողովրդի ընդհանուր սգի մեջ քշվեցին անհայտ ուղղությամբ: Բանտարկվեցին նախկին լուսավորության նախարար, գրող Լևոն Շանթը, Նիկոլ Աղբալյանը, նախկին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին և ուրիշներ: Հայոց եռագույնն ու «Մեր հայրենիքը» հռչակվեցին անօրինական, թշնամական, փոխարինվեցին պրոլետարական կարմիր դրոշով ու «Ինտերնացիոնալով»:

Գյուղերում Կոմբջիջներն իրենց հաշիվներն էին մաքրում անհաճո գյուղացիների հետ: Այստեղ թալանը, բռնությունն ու կողոպուտը ավելի սանձարձակ էին: Այս արարքները Հեղկոմը բացատրում էր այսպես. «Պետք է բուրժուազիայի արյունը հոսի` պրոլետարիատի հաղթանակն ապահովելու համար»: Երբ Սիմոն Վրացյանն այս ամենի վերաբերյալ հարցում արեց Լեգրանին, վերջինս հայտարարեց. «Որտեղ պրոլետարիատի իշխանություն է հաստատվում, պիտի գնդակահարվի տեղի բնակչության 30 տոկոսը»: Այս տրամաբանությամբ Հայաստանում պիտի գնդակահարվեր 300000 մարդ:

Այս ամենը ժողովրդի մեջ ահ ու սարսափ տարածեց, և ժողովուրդը ոտքի կանգնեց` տապալելու անարգ իշխանությունը:

Հալածանքների պատճառով ՀՅ Դաշնակցությունն ընդհատակ էր անցել:

1920 թ. դեկտեմբերի 19-ին Երևանում կազմվեց ՀՅԴ Հայաստանի կոմիտեն` Սիմոն Վրացյանի նախագահությամբ: Կոմիտեն իր շարքերում ընդգրկեց մի քանի անկուսակցականների և սոցիալիստ-հեղափոխականների և վերանվանվեց «Հայաստանի փրկության կոմիտե»: Կոմիտեի հրահանգով բոլոր ուժերն ի մի բերվեցին` ընդհանուր ապստամբություն սկսելու նպատակով:

1921 թ.փետրվարի 16-ի գիշերը ապստամբները Կուռո Թարխանյանի և խմբապետ Մարտիրոսի գլխավորությամբ շարժվեցին դեպի Երևան: Փետրվարի 17-ին Կարո Սասունին «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» անունից Հեղկոմից պահանջեց հանձնել իշխանությունն ու հեռանալ երկրից: Զգալով վտանգը` Հեղկոմը փետրվարի 17-ի գիշերը կացնահարել է տալիս Երևանի բանտում կալանավորված հայ մտավորականությանն ու սպաներին: Ապա փետրվարի 18-ին Հեղկոմը, հափշտակելով պետական գանձարանը, փախուստի է դիմում: Փետրվարի 18-ի առավոտյան ապստամբ զորքը մտավ Երևան: Բանտերից ազատվեցին վերապրած բանտարկյալները: Երևանում կրկին փողփողաց հայոց եռագույնը:

Գրավելով իշխանությունը` «Հայրենիքի փրկության կոմիտեն» կազմեց ժամանակավոր կառավարման վարչություն և կապվեց եվրոպական պետությունների հետ օգնության ակնկալիքով:

Սակայն հայոց պետության նոր ծնունդը երկար կյանք չունեցավ: Հայաստանը արևելքից ու արևմուտքից շրջապատված էր թշնամական Ադրբեջանով ու Թուրքիայով, դեռևս 1921 թ. փետրվարի 25-ին բոլշևիկները գրավեցին առանց այն էլ ոչ բարեկամ Վրաստանի տարածքը` Հայաստանին կտրելով նաև հյուսիսային հաղորդակցության ուղիներից: Միակ բարեկամ երկիրը Իրանն էր, որ, սակայն, չափազանց թույլ էր գործին միջամտելու համար:

Միաժամանակ, երբ Հայաստանում հայ ժողովուրդն իր պետականության համար էր պայքարում, Մոսկվայում 1921 թ. մարտի 16-ին բոլշևիկները Թուրքիայի ու Ադրբեջանի համար աճուրդի էին հանել հայոց առանց այն էլ բզկտված հողը: Կնքվում էր Մոսկվայի տխրահռչակ պայմանագիրը:

Փետրվարյան ապստամբությունը հաղթանակեց, բայց նոր վերածնված պետությունը գոյատևեց ընդամենը 44 օր:

Ապրիլի 2-ին Կարմիր բանակը հրանոթային ռմբահարումից հետո գրավեց Երևանը: Երևանում Հայհեղկոմի գլուխ կանգնեց Ալեքսանդր Մյասնիկյանը` ավելի բանիմաց ու հավասարակշռված անձնավորություն, քան իր նախորդները:

Խորհրդային իշխանության տարիներին բոլշևիկներն այս իրադարձությունը բնորոշեցին իբրև «դաշնակցական ավանտյուրա»: Սակայն դեռ 1922 թ. փետրվարի 22-ին` ապստամբության տարելիցի օրը, «Սովետական Հայաստան» թերթը գրեց. «Փետրվարի 18-ն անցավ-գնաց: Այն եղավ մեր երկրի վիրաբույժը»: Ահա այսչափ սթափեցնող ու հուժկու էր ժողովրդական ապստամբությունը 1921 թ. փետրվարին:

Վահե Անթանեսյան

1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը Հայաստան անցյալից Թուրքիա Ռուսաստան

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Հանքարդյունաբերությունը անցած տարվա համեմատ աճել է 24.3 %-ով
Ջրափրկարարները Սևան-Հրազդան ջրանցքից դուրս են բերել 15-ամյա պատանու դին
Հրապարակվել են Սյունիքում վթարից մահացած ընտանիքի 4 անդամների անունները. նրանցից 2-ը 9 եւ 15-ամյա երեխաներ են
Երևանից շարժվել է օպերխումբ Վլադիմիր Գասպարյանին ձերբակալելու համար. փաստաբան
Սևանա լճում 30-ամյա երիտասարդ է խեղդվել
Գյումրիից և Երեւանից դեպի Ռուսաստան երեք չվերթ կիրականացվի․ դեսպանատուն
Պաշտպանության նախարարությունը մեկ անձից 8 միլիոն դրամի գնում է կատարել.168.am
Ողբերգական ավտովթար Սյունիքի մարզում. ընտանիքի 4 անդամները տեղում մահացել են
Դավիդյանցին ստիպել են գնալ հանցագործության` կապված կորոնայի հետ, որից նա հրաժարված լինի
ՀՀ վարչապետի որոշմամբ հաստատվել է ԵՊՀ կառավարման բարձրագույն մարմնի՝ հոգաբարձուների խորհրդի կազմը
«Մեդիա պաշտպան»-ը կոչ է անում յուրաքանչյուր խնդիր հարթել օրինականության սահմաններում
Իրավախախտումների վիճակագրությանը ընթերցանությունը նույնքան հրապուրիչ է, որքան դետեկտիվ գրականությունը
Պարո՛ն վարչապետ, հիմա այս երիտասարդները ի՞նչ պիտի անեն
ՀՀ ոստիկանության նախկին պետ, գեներալ գնդապետ Վլադիմիր Գասպարյանի անունից պատրաստվում եմ հայց ներկայացնել դատարան
Կրակոցներ Երեւանում. դեպքի վայրում հայտնաբերվել են պարկուճներ,արնանման հետքեր
Բեյրութի պայթունը կարող է պայթեցնել ողջ Միջին Արևելքը. ի՞նչ վտանգներ կարող են լինել հայության համար
Գոնե հարգեիր տարիների ընկերությունը ու դիմացինի դեմքին չթռնեյիր։ Բայց իրոք կյանքը շատ արդար ա...
Եթե վերը գրածի մեջ թեկուզ մեկ կաթիլ անճշտություն կա եկեք բոլորս միասին կոչ անենք Ալեն Սիմոնյանի ինձ դատի տալ
Իմ ձերբակալությունը Ամուլսարի այդպես էլ չկայացած հավաքից ինձ գցեց խորը հոգեբանական շոկի մեջ. ԵՊՀ դասախոս
Լիբանանում ստեղծված ճգնաժամի հաղթահարման ճանապարհին որևէ երկիր միանձնյա դերակատարում չի կարող ունենալ․ արաբագետ
ես բոլորի սպիտակեղենից տեղյակ եմ ու եթե մեմուարներ գրեմ, ապա շատերը խայտառակ կլինեն
Հայաստանում կորոնավիրուսով վարակակիրների թիվն ավելացել է 225-ով, 6 պացիենտ մահացել է
Ախալքալաքում անկարգությունների պատճառը 27-ամյա երիտասարդի սպանությունն է. Tert.am
Կրակոցներ ու անկարգություններ Ախալքալաքում, կան զոհեր. տեսանյութ
Ռոբերտ Նազարյանը կմնա ազատության մեջ
Ավելին
Ավելին