f

Անկախ

Անկախության 44 օրը.1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը


1920 թ. աշնանը քեմալական Թուրքիան և բոլշևիկյան Ռուսաստանը փոխհամաձայնեցված գործողություններով հարձակման անցան Հայաստանի Հանրապետության դեմ:

1920 թ. սեպտեմբերին Թուրքիան պատերազմ սկսեց Հայաստանի Հանրապետության դեմ և բոլշևիկների կազմալուծող, քայքայիչ գործողությունների շնորհիվ կարճ ժամանակում հայտնվեց Ալեքսանդրապոլի մոտ: Նման իրավիճակում այլ ելք չգտնելով` 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին փաստացի Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը կազմող ՀՅԴ բյուրոն արտակարգ նիստում որոշում ընդունեց երկրի իշխանությունը հանձնել բոլշևիկներին:

Իշխանության հանձման ակտը ՀՀ-ի կողմից ստորագրեցին Դրաստամատ Կանայանը և Համբարձում Տերտերյանը, բոլշևիկների կողմից` Խորհրդային Ռուսաստանի արտակարգ և լիազոր ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանը: Ակտը ստորագրվեց 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը: Ըստ համաձայնագրի` մինչ Հայհեղկոմի Երևան ժամանելը տեղում կազմվում էր «Հեղափոխական կառավարություն»` Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարությամբ: Հայաստանում հաստատվում էր խորհրդային վարչակարգ, բայց պիտի պահպանվեր երկրի անկախությունը: Ռուսաստանը որպես Հայաստանի անբաժանելի մաս էր ճանաչում Երևանի նահանգը, Կարսի նահանգի մի մասը, Ջաջուռ-Արաքս երկաթուղու հատվածը, Զանգեզուրը, Ղազախի և Թիֆլիսի շրջանների հայկական բնակավայրերը և երաշխիք էր հանդիսանալու այդ գավառների` Հայաստանի մասը կազմելու և Հայաստանի անվտանգության համար: Բացի այդ, Ադրբեջանի Հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանյանը Արցախն ու Նախիջևանը հայտարարել էր Հայաստանի անբաժան մաս:

Հայաստանն առժամանակ պիտի կառավարեր Հեղափոխական կոմիտեն, որ բաղկացած էր հինգ բոլշևիկից և երկու դաշնակցականից (Դրո և Տերտերյան):

Ձեռք բերված համաձայնության արդյունքում իշխանափոխությունից հետո քաղաքական և այլ բնույթի հալածանքներ չէին լինելու, չէին հալածվելու նաև այն զինվորականները, որոնք, կատարելով իրենց պարտքը, պայքարել էին բոլշևիկյան զորքերի դեմ: Ռուսաստանը խոստանում էր նաև Հայաստանում կենտրոնացնել անհրաժեշտ քանակությամբ զորք` երկրի սահմանների պաշտպանության համար:

Իշխանության փոխանցումն անցավ խաղաղ, առանց գնդակ արձակելու, բայց բոլշևիկյան մամուլն աշխարհով մեկ փառավորեց «Հայաստանում բանվորա-գյուղացիական հեղափոխությունը, որ տապալեց դաշնակների ատելի իշխանությունը»: Բանվորա-գյուղացիական հեղափոխություն ասելով` բոլշևիկյան իշխանությունը հավանաբար հասկանում էր իր իսկ դաշնակից քեմալական Թուրքիայի հայաստանյան արշավանքը:

Հայհեղկոմը Երևան ժամանեց դեկտեմբերի 5-ին: Նախագահն էր Սարգիս Կասյանը, զինվորական կոմիսարը` Ավիս Նուրիջանյանը: Կյանքի կոչվեց ՉԷԿԱ-ն` Գևորգ Աթարբեկյանի գլխավորությամբ: Երկու օր անց Հայհեղկոմի կողմից իշխանությունից վտարվեցին Դրոն ու Համբարձում Տերտերյանը:

Հայհեղկոմը կազմված էր Հայաստանում երբևէ չապրած, հայ ժողովրդի մտայնությանն անծանոթ, «համաշխարհային հեղափոխության» հովերով տարված և նախկին վարչակարգի դեմ ատելությամբ լցված Ադրբեջանի հայ բոլշևիկիներից, որոնք, ըստ էության, չէին էլ մտածում սեփական ժողովրդի շահերի պաշտպանության մասին: 21-ամյա Ա. Նուրիջանյանը Հեղկոմի շարժիչ ուժն էր:

Հեղկոմը Հայաստանի կառավարումը սկսեց բռնություններով, հալածանքներով, ձերբակալություններով, «Կեցցե՜ քաղաքացիական կռիվը», «Պետք է գլխատել դաշնակցությունը» կարգախոսներով:

Հավասարություն ստեղծելու պատրվակով երկրով մեկ թալան ու կողոպուտ էր իրականացվում: «Բուրժուային պետք է սեփականազրկել ունեցվածքից» կոչով խլում էին գյուղացու ունեցվածքը:

Հայաստանի կառավարության պահուստների համեստ պաշարները Հեղկոմն ուղարկեց Ադրբեջան և Մոսկվա` իբր Հայաստանի կողմից եղբայրական օգնություն բոլշևիզմին: Երկրում հաստատված ռուս զինվորները տեղավորվեցին բնակիչների տներում: Հայ ընտանիքները պարտավոր էին նրանց հետ կիսել տները, հարմարությունները, ուտելիքը, սուղ միջոցները, զոհաբերել կանանց ու աղջիկներին: Դրսից եկած բոլշևիկները բռնագրավում էին իրենց դուր եկած տները, դուրս շպրտում բնակիչներին, յուրացնում նրանց ունեցվածքը:

Լրտեսական ցանցերի էին վերածվել անգամ դպրոցները: Նախկին կառավարության անդամները ձերբակալվեցին և բանտարկվեցին: Բանտարկված էին կառավարության անդամներ, ՀՅԴ գործիչներ Համո Օհանջանյանը (նախկին վարչապետ), Ավետիք Սահակյանը (խորհրդարանի նախագահ), այլ խորհրդարանականներ, ֆիդայիներ, զինվորականներ: Դեռևս 1920 թ. դեկտեմբերին հաշվառման ենթարկվեց հայոց բանակի, զինվորականության ընտրանին` 70 զինվորական, կալանավորվեց և ուղարկվեց Բաքու: Բոլորը սպանվեցին: 1921 թ. հունվարի 27-ին մնացած սպաները` 1200 հոգի, որոնց մեջ նաև սպարապետ Թովմաս Նազարբեկովը, զորավարներ Սիլիկյանը, Հախվերդյանը և այլք, հետիոտն, ժողովրդի ընդհանուր սգի մեջ քշվեցին անհայտ ուղղությամբ: Բանտարկվեցին նախկին լուսավորության նախարար, գրող Լևոն Շանթը, Նիկոլ Աղբալյանը, նախկին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին և ուրիշներ: Հայոց եռագույնն ու «Մեր հայրենիքը» հռչակվեցին անօրինական, թշնամական, փոխարինվեցին պրոլետարական կարմիր դրոշով ու «Ինտերնացիոնալով»:

Գյուղերում Կոմբջիջներն իրենց հաշիվներն էին մաքրում անհաճո գյուղացիների հետ: Այստեղ թալանը, բռնությունն ու կողոպուտը ավելի սանձարձակ էին: Այս արարքները Հեղկոմը բացատրում էր այսպես. «Պետք է բուրժուազիայի արյունը հոսի` պրոլետարիատի հաղթանակն ապահովելու համար»: Երբ Սիմոն Վրացյանն այս ամենի վերաբերյալ հարցում արեց Լեգրանին, վերջինս հայտարարեց. «Որտեղ պրոլետարիատի իշխանություն է հաստատվում, պիտի գնդակահարվի տեղի բնակչության 30 տոկոսը»: Այս տրամաբանությամբ Հայաստանում պիտի գնդակահարվեր 300000 մարդ:

Այս ամենը ժողովրդի մեջ ահ ու սարսափ տարածեց, և ժողովուրդը ոտքի կանգնեց` տապալելու անարգ իշխանությունը:

Հալածանքների պատճառով ՀՅ Դաշնակցությունն ընդհատակ էր անցել:

1920 թ. դեկտեմբերի 19-ին Երևանում կազմվեց ՀՅԴ Հայաստանի կոմիտեն` Սիմոն Վրացյանի նախագահությամբ: Կոմիտեն իր շարքերում ընդգրկեց մի քանի անկուսակցականների և սոցիալիստ-հեղափոխականների և վերանվանվեց «Հայաստանի փրկության կոմիտե»: Կոմիտեի հրահանգով բոլոր ուժերն ի մի բերվեցին` ընդհանուր ապստամբություն սկսելու նպատակով:

1921 թ.փետրվարի 16-ի գիշերը ապստամբները Կուռո Թարխանյանի և խմբապետ Մարտիրոսի գլխավորությամբ շարժվեցին դեպի Երևան: Փետրվարի 17-ին Կարո Սասունին «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» անունից Հեղկոմից պահանջեց հանձնել իշխանությունն ու հեռանալ երկրից: Զգալով վտանգը` Հեղկոմը փետրվարի 17-ի գիշերը կացնահարել է տալիս Երևանի բանտում կալանավորված հայ մտավորականությանն ու սպաներին: Ապա փետրվարի 18-ին Հեղկոմը, հափշտակելով պետական գանձարանը, փախուստի է դիմում: Փետրվարի 18-ի առավոտյան ապստամբ զորքը մտավ Երևան: Բանտերից ազատվեցին վերապրած բանտարկյալները: Երևանում կրկին փողփողաց հայոց եռագույնը:

Գրավելով իշխանությունը` «Հայրենիքի փրկության կոմիտեն» կազմեց ժամանակավոր կառավարման վարչություն և կապվեց եվրոպական պետությունների հետ օգնության ակնկալիքով:

Սակայն հայոց պետության նոր ծնունդը երկար կյանք չունեցավ: Հայաստանը արևելքից ու արևմուտքից շրջապատված էր թշնամական Ադրբեջանով ու Թուրքիայով, դեռևս 1921 թ. փետրվարի 25-ին բոլշևիկները գրավեցին առանց այն էլ ոչ բարեկամ Վրաստանի տարածքը` Հայաստանին կտրելով նաև հյուսիսային հաղորդակցության ուղիներից: Միակ բարեկամ երկիրը Իրանն էր, որ, սակայն, չափազանց թույլ էր գործին միջամտելու համար:

Միաժամանակ, երբ Հայաստանում հայ ժողովուրդն իր պետականության համար էր պայքարում, Մոսկվայում 1921 թ. մարտի 16-ին բոլշևիկները Թուրքիայի ու Ադրբեջանի համար աճուրդի էին հանել հայոց առանց այն էլ բզկտված հողը: Կնքվում էր Մոսկվայի տխրահռչակ պայմանագիրը:

Փետրվարյան ապստամբությունը հաղթանակեց, բայց նոր վերածնված պետությունը գոյատևեց ընդամենը 44 օր:

Ապրիլի 2-ին Կարմիր բանակը հրանոթային ռմբահարումից հետո գրավեց Երևանը: Երևանում Հայհեղկոմի գլուխ կանգնեց Ալեքսանդր Մյասնիկյանը` ավելի բանիմաց ու հավասարակշռված անձնավորություն, քան իր նախորդները:

Խորհրդային իշխանության տարիներին բոլշևիկներն այս իրադարձությունը բնորոշեցին իբրև «դաշնակցական ավանտյուրա»: Սակայն դեռ 1922 թ. փետրվարի 22-ին` ապստամբության տարելիցի օրը, «Սովետական Հայաստան» թերթը գրեց. «Փետրվարի 18-ն անցավ-գնաց: Այն եղավ մեր երկրի վիրաբույժը»: Ահա այսչափ սթափեցնող ու հուժկու էր ժողովրդական ապստամբությունը 1921 թ. փետրվարին:

Վահե Անթանեսյան

1921 թվականի փետրվարյան ապստամբությունը Հայաստան անցյալից Թուրքիա Ռուսաստան

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Ադրբեջանական մամուլը գրում է, թե Ջալալ Հարությունյանը զոհվել է, սուտ է՝ նրա կյանքին վտանգ չի սպառնում․ Վահրամ Պողոսյան
Արցախի ՄԻՊ-ը ուսումնասիրել է երեխաների մասնակցությամբ որոշ շահարկվող լուսանկարներ
Աշնանային արձակուրդը կերկարաձգվի ևս 2 շաբաթով
Երկար ժամանակով լույս չի լինելու Երևանում և 3 մարզերում
Կանադայի ԱԳ նախարարը բացարձակապես անընդունելի է համարում Մակրոնին ուղղված Անկարայի հարձակումները
Գիշերը համեմատաբար հանգիստ է եղել. Ասկերանի վերին ենթաշրջանում լարվածությունը դեռ պահպանվում է․ Արցախի ԱԻՊԾ
Գեներալ-լեյտենանտ Ջալալ Հարությունյանն ազատվել է Արցախի պաշտպանության նախարար – ՊԲ հրամանատարի պաշտոնից. ԱՀ նախագահ
«Հրապարակ». «Իմ քայլը» հիմնադրամը հաշվետու է միայն իր դոնորներին
«Փաստ». Այս տարածաշրջաում Թուրքիայի ներկայության համար ամենահարմար «այցեքարտը» Ադրբեջանն էր
Ալիևի խոսքին ոչ ոք չի հավատում․ Կոնստանտին Զատուլին
Հրադադար հաստատելու Միացյալ Նահանգների միջնորդական ջանքերը ձախողվել են. Նիկոլ Փաշինյան
Չհուսահատվեք, հայեր ջան․ Էդմոն Մարուքյան
Ներկայումս տեղային նշանակության մարտեր են ընթանում ճակատային գծի որոշ ուղղություններում. ՊԲ
Չի ասում՝ էն ժամանակ, որ կապիտուլյացիա չէին պահանջում, ինչո՞ւ չէիր գնում բանակցությունների։
Հաղթելու ենք, բայց հաստատ առանց նման ղեկավարի
Գրեք ինձ, հասնելու եմ նրան, որ պատասխանատու պետական մարմինները ամենասեղմ ժամկետներում լուծեն զորքի որևէ ջոկատի համար առաջացած կենցաղային խնդիրները
Մենք վերջապես պետք է սովորենք անվտանգային թեմաների շուրջ դիսկուրսը անհրաժեշտ ռամկաների մեջ քննարկենք
«Ժողովուրդ». Կորոնավարակն արագ զարգանում է, իսկ մարզերի բժշկական կենտրոններում ԿՏ սարքավորում չկա
Լրջանալու պահը. պատերազմի ու խայտառակության մեջ խայտառակություն ընտրողը միշտ ստանում է հա՛մ պատերազմ, հա՛մ խայտառակություն
«Փաստ». Ադրբեջանցիները փորձում են տեղեկատվական հոսքերում իրենց օգտին հրապարակումներ անելու համար բլոգերներ վարձել այլ երկրներում
«Ժողովուրդ». Ի՞նչ ունենք արցախյան պատերազմից մեկ ամիս անց. իրավիճակի ամփոփում
«Փաստ». «Եթե հայ-իրանա-ռուսական եռամիասնությունը ձեւավորվի, Թուրքիան շանս չի ունենա, չափավորվելու է»
«Հրապարակ». Գագիկ Ծառուկյանի կոչով ձևավորված առաջին կամավորական ջոկատը երեկ երեկոյան մեկնեց Արցախ
«Հրապարակ». ԱԺ նիստի օրակարգում ընդգրկված են այն հարցերը, որոնք առնչվում են պատերազմին. Մնացածը հետաձգվում են
Ադրբեջանի ԶՈւ հարվածի հետևանքով Մարտակերտում կա քաղաքացիական առնվազն 1 զոհ և վիրավորներ
Ավելին
Ավելին